Süveyş ve Hürmüz Tıkandı, Deniz Ticaretinin Yeni Sığınağı Afrika Limanları Olabilir mi

Küresel deniz ticareti; Hürmüz Boğazı, Kızıldeniz, Babülmendep ve Karadeniz’de tırmanan jeopolitik riskler ile tedarik zincirlerinin kırılganlığı yüzünden tarihsel bir dönüşüm sürecinden geçiyor. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Örgütü (UNCTAD) verilerine göre dünya ticaret hacminin %80'inden fazlasını üstlenen deniz taşımacılığındaki bu ana koridorların tıkanması, küresel nakliye şirketlerini Ümit Burnu üzerinden seyreden son derece uzun ve maliyetli rotalara yönelmek zorunda bıraktı.

Asya ile Avrupa arasındaki gemi seferlerine, örneğin Şanghay ile Rotterdam hattına yaklaşık 12 günlük ekstra bir seyrüsefer süresi ekleyen bu zorunlu rota değişimi; yakıt tüketimini katlarken işletme, sigorta ve emisyon maliyetlerini de ciddi oranda sıçrattı. Deniz trafiğinin mecburi olarak Afrika kıyılarına kaymasıyla birlikte, özellikle Güney Afrika limanlarına varan konteyner gemisi oranında %300’ü aşan devasa bir artış yaşandı ve bu durum kıtanın stratejik konumunu yeniden küresel ekonomi gündeminin üst sıralarına taşıdı.

Ancak ekonomi ve enerji uzmanları, Afrika limanlarının tek başlarına Hürmüz veya Süveyş gibi hayati koridorların yerini almasının mümkün olmadığını vurguluyor. Karşı karşıya olunan durum sadece basit bir liman meselesi değil, çok daha geniş kapsamlı bir rota ve taşıma kapasitesi krizidir. Nitekim ani yük artışı Durban ve Cape Town gibi büyük limanlarda devasa sıkışıklıklara ve gecikmelere yol açarak altyapı sınırlarını gözler önüne serdi.

Sadece bir ülkenin kıyılarından gemilerin geçiyor olması, o ülkenin limanlarında hızlı ikmal, teknik bakım, depolama veya dijitalleştirilmiş gümrük kolaylığı sunulmadığı sürece yerel ekonomilere otomatik bir katma değer sağlamamaktadır. Günümüz denizcilik dünyasında başarılı bir liman ekonomisi yaratmak; rıhtımlar inşa etmekle sınırlı kalmayıp serbest bölgeleri, gelişmiş demiryolu ve karayolu bağlantılarını, dijital gümrük ağlarını ve güçlü enerji altyapılarını tek bir ekosistemde buluşturmayı gerektiriyor. Fas’taki Tanger Med limanının yıllık 10 milyon TEU’yu aşan konteyner elleçleme kapasitesi ve arkasındaki devasa sanayi-lojistik entegrasyonu, bu bütünsel yaklaşımın kıtadaki en başarılı örneğini teşkil ediyor.

Bunun yanı sıra Afrika, Orta Doğu ve Körfez bölgesinde yaşanan arz dalgalanmaları ışığında küresel petrol, doğal gaz ve LNG pazarları için yeni bir depolama, dönüştürme ve ikmal merkezi olma potansiyelini barındırıyor. Fakat bu kriz döneminde yakalanan olağanüstü gemi trafiğini ve küresel ilgiyi kalıcı bir ekonomik avantaja dönüştürmek, tekil liman yatırımlarıyla asla mümkün olamaz.

Asıl zorluk; Afrika Kıtasal Serbest Ticaret Bölgesi çatısı altında Kuzey, Batı, Doğu ve Güney limanlarını hinterlandlar ve iç pazarlarla birleştiren bölgesel bir ağ kurabilmektir. Sonuç olarak Afrika limanları ana deniz koridorlarına tam bir alternatif oluşturamasa da, doğru altyapı, dijitalleşme ve lojistik entegrasyon hamleleriyle küresel tedarik zincirindeki riskleri dağıtan stratejik bir güç merkezine dönüşebilir.