Bir Sonraki Küresel Ekonomik Kriz Çin’den mi Gelecek?

Çin’in ihracata ve sanayi üretimine dayalı büyüme modeli bugüne kadar dünya ekonomisine ucuz mal ve düşük enflasyon ihraç etti. Ancak Çin’in 1,2 trilyon dolara ulaşan rekor ticaret fazlası, dev üretim kapasitesi ve giderek güçlenen küresel korumacılık aynı modelin yeni bir ekonomik krizin kaynağına dönüşebileceği tartışmasını gündeme getiriyor.

Çin'in aşırı üretim kapasitesi uzun süredir ABD, Avrupa ve gelişmekte olan ülkelerin şikâyet ettiği konuların başında geliyor. Ancak artık sorun yalnızca Çinli şirketlerin dünya pazarlarında rakiplerini düşük fiyatlarla sıkıştırmasından ibaret değil.

Asıl risk, dünya ekonomisinin Çin'in giderek büyüyen üretim fazlasını absorbe etme kapasitesinin sınırına yaklaşması.

Çin 2025 yılında yaklaşık 1,2 trilyon dolarlık ticaret fazlası verdi. Bu, kayıtlardaki en yüksek rakam. Çin'in ihracat fazlasının büyüme hızı da dünya mal ticaretinin büyümesinin çok üzerinde gerçekleşti.

ABD Merkez Bankası'nın (Fed) 2026'da yayımladığı analizler de Çin'in 2025 ticaret fazlasının 1,2 trilyon dolara ulaşarak GSYH'nin yüzde 6'sını aştığını vurguluyor.

Bu model kısa vadede dünyanın geri kalanı açısından dezenflasyonist. Çin fabrikalarının düşük fiyatlarla dünya piyasalarına sunduğu mallar tüketici fiyatlarını aşağı çekiyor.

Fakat aynı model giderek daha büyük siyasi ve ekonomik gerilimler yaratıyor.

Dünya fabrikasının ağırlığı giderek artıyor

Çin halihazırda küresel sanayi üretiminin yaklaşık yüzde 30'unu gerçekleştiriyor. Kaynak metinde aktarılan BM projeksiyonuna göre bu pay 2030'a kadar yüzde 45'e ulaşabilir. ABD'nin İkinci Dünya Savaşı'nın hemen sonrasındaki olağanüstü konumu dışında, modern ekonomi tarihinde bu ölçekte bir sanayi yoğunlaşmasının benzeri bulunmuyor.

Bu başarının arkasında yalnızca ucuz işgücü veya Çinli şirketlerin rekabet gücü yok.

Devlet destekleri, ucuz finansman, yerel yönetim teşvikleri ve kamu bankalarının stratejik sektörlere yönlendirdiği krediler Çin'in sanayi politikasının temelini oluşturuyor.

Kaynak metinde aktarılan OECD tahminine göre Çin'in küresel imalat pazarında elde ettiği kazanımların yüzde 60'ı devlet teşvikleriyle bağlantılı.

Bunun sonucu ise son derece agresif bir üretim sistemi.

Çinli şirketler pazar paylarını koruyabilmek için fiyatlarını düşürüyor, son derece düşük hatta negatif kâr marjlarını kabul ediyor ve üretim kapasitesini büyütmeye devam ediyor.

Çin'deki sanayi şirketlerinin yaklaşık yüzde 30'u zarar ediyor. Pandemi öncesinde bu oran yüzde 20 civarındaydı. Stratejik olarak desteklenen ve yatırımların en hızlı büyüdüğü bazı sektörlerde zarar eden şirketlerin oranı yüzde 34'e kadar çıkıyor.

Çin'in yeni sorunu: “Neijuan”

Çin'de bu ekonomik olgu için giderek daha sık kullanılan bir kavram var: Neijuan, yani “içe doğru kıvrılma” veya ekonomik bağlamda sonuç vermeyen aşırı rekabet.

Şirketler daha fazla yatırım yapıyor, daha fazla üretiyor, daha fazla ihracat gerçekleştiriyor ancak bunu giderek daha düşük fiyatlarla yapmak zorunda kalıyor.

Yerel yönetimler ise fabrikaların kapanmasını istemiyor. Çünkü fabrikalar istihdam sağlıyor, vergi ödüyor ve yerel ekonomik büyümeyi destekliyor.

Kamu bankaları da sorunlu şirketlerin kredilerini çevirmeye devam ediyor.

Ortaya durdurulması son derece zor bir mekanizma çıkıyor:

Daha fazla kredi → daha fazla yatırım → daha fazla üretim → daha düşük fiyat → daha düşük kâr → daha fazla ihracat ihtiyacı.

Sorun şu ki dünya ekonomisinin talebi sonsuz değil.

Çin'in ihracat makinesi bir noktada kendi ağırlığı altında ezilebilir.

Çin neden iç tüketime dönemiyor?

Beijing sorunun farkında.

Çin Komünist Partisi 2025 yılında “anti-involution” kampanyası başlattı. 2026-2030 dönemini kapsayan 15. Beş Yıllık Plan'da özellikle kırsal bölgelerde tüketimin artırılması hedefleniyor. Sosyal güvenlik sisteminin güçlendirilmesine yönelik bazı adımlar da atılıyor.

Ancak bunlar Çin ekonomisinin temel sorununu çözmeye yetmeyebilir.

Çünkü gerçek bir yeniden dengelenme, ekonomik büyümenin sanayi yatırımlarından ve ihracattan hanehalkı tüketimine kaydırılmasını gerektiriyor.

Bu ise yalnızca ekonomik değil, siyasi açıdan da son derece zor.

Yerel yöneticilerin kariyerleri büyüme hedeflerini tutturmalarına bağlı. Yerel yönetimler arazi satıyor, buradan elde ettikleri kaynakları sanayi bölgelerine aktarıyor, bankaları kredi vermeye yönlendiriyor ve yeni fabrikalar kurulmasını destekliyor.

Dolayısıyla mevcut sistemin neredeyse tamamı üretimi sürekli artırmak üzerine kurulmuş durumda.

Çin artık yalnızca ucuz ürünlerde rekabet etmiyor

Dünya ekonomisi açısından siyasi sorun burada daha da büyüyor.

Çin geçmişte tekstil, oyuncak, mobilya ve düşük katma değerli tüketici ürünlerinde Batılı şirketlerin pazar payını alıyordu.

Bugün ise rekabet alanı tamamen değişti.

Çin artık elektrikli otomobiller, bataryalar, elektronik, güneş enerjisi, makine, YZ ve diğer yüksek teknoloji sektörlerinde ABD, Avrupa, Japonya ve Güney Kore ile doğrudan rekabet ediyor.

Aynı zamanda tekstil ve basit tüketici malları gibi düşük katma değerli sektörleri de terk etmiyor.

Başka bir ifadeyle Çin, yüksek teknolojide ABD ve Avrupa'yla, düşük maliyetli imalatta ise Afrika ve Asya'nın gelişmekte olan ekonomileriyle aynı anda rekabet ediyor.

İşte bu nedenle Çin'in üretim fazlasına karşı siyasi tepki yalnızca Washington'da değil, dünyanın birçok ülkesinde büyüyor.

Yeni korumacılık dalgası geliyor

ABD uzun süredir Çin ürünlerine karşı gümrük vergileri ve teknoloji kısıtlamaları uyguluyor.

Ancak Avrupa Birliği de giderek daha korumacı bir çizgiye kayıyor.

AB, Çin'in elektrikli araç sektöründeki devlet desteklerine yönelik soruşturmanın ardından Çin üretimi elektrikli araçlara ek vergiler getirdi. Avrupa'da yerel içerik şartları, teknoloji transferi ve kritik sektörlerde tedarik kaynaklarının çeşitlendirilmesini öngören yeni düzenlemeler de gündemde.

Reuters'ın son dönemde “China Shock 2.0” olarak tanımladığı ihracat dalgası da aynı gerilimi büyütüyor: Çin'in iç talebi zayıf kalırken ihracatı yüksek teknoloji ve yeşil sanayi ürünlerinde hızla genişliyor.

Eğer ABD, AB ve diğer büyük ekonomiler aynı anda gümrük vergileri, yerli üretim şartları ve ulusal güvenlik kısıtlamalarını artırırsa Çin'in ihracat modelinin önündeki dış talep çok hızlı daralabilir.

Ve asıl ekonomik risk burada başlıyor.

İhracat makinesi durursa ne olur?

Çin'in gayrimenkul sektörü zaten uzun süredir kriz içinde.

Altyapı yatırımlarının ekonomiyi eskisi kadar güçlü biçimde desteklemesi giderek zorlaşıyor.

İmalat kapasitesi ise iç talebin çok üzerinde.

Hizmet sektörü de hanehalkı tüketiminin düşük olması nedeniyle sanayide ortaya çıkabilecek büyük çaplı işsizliği kolayca absorbe edebilecek büyüklükte değil.

Dolayısıyla ihracat talebinde ciddi bir kırılma meydana gelirse zincirleme reaksiyon başlayabilir.

Zaten düşük marjlarla çalışan şirketler iflas edebilir.

Kamu bankaları yıllardır bilançolarında taşıdıkları sorunlu şirket kredilerinde zarar yazmak zorunda kalabilir.

Yerel yönetim finansman araçlarında temerrütler başlayabilir.

Arazi satışları ve sanayi faaliyetlerinden elde edilen gelirler düşerken eyalet ve belediyelerin mali dengeleri daha da bozulabilir.

En önemlisi, Çin'in kıyı bölgelerindeki sanayi merkezlerinde işsizlik hızla yükselebilir.

Çin'in “kayıp on yılı” mı?

Beijing böyle bir durumda büyük bir mali teşvik programıyla ekonomiyi desteklemeyi deneyebilir.

Ancak 2026 Çin'i, 2008 Çin'i değil.

2008'de ekonomi hızla büyüyor, gayrimenkul ve altyapı yatırımları için geniş alan bulunuyordu.

Bugün ise gayrimenkul sektörü ağır borç yükü altında, birçok altyapı yatırımının ekonomik getirisi düşük ve sanayi kapasitesi zaten ihtiyaçtan fazla.

Bu nedenle yeni teşvikler büyümeyi kalıcı biçimde hızlandırmak yerine borç sorununu daha da ağırlaştırabilir.

Kaynak metin, Çin'in Japonya'nın 1990'lardaki “kayıp on yılına” benzeyen, hatta daha ağır bir süreç yaşayabileceğini savunuyor. Çin'in kişi başına geliri Japonya'nın kriz başladığındaki seviyesinden çok daha düşük; ayrıca demografik görünümü de daha olumsuz.

Çin krizi dünyanın geri kalanına nasıl yayılır?

Çin'deki büyük bir ekonomik kriz yalnızca Çin'in sorunu olarak kalmaz.

İlk darbe emtia ihracatçılarına gelir.

Çin'in sabit sermaye yatırımlarının 2012-2015 döneminde yavaşlaması sırasında bakır fiyatları yüzde 40'tan fazla, petrol yüzde 60'tan fazla ve demir cevheri yüzde 70'ten fazla düşmüştü.

Bunun sonucunda emtia ihracatına bağımlı Sahra Altı Afrika ülkelerinde büyüme sert biçimde gerilemişti.

Bugün bağımlılık daha da büyük.

Avustralya, Brezilya ve Şili toplam ihracatlarının yaklaşık yüzde 25-40'ını Çin'e gerçekleştiriyor. Angola, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Moğolistan ve Kongo Cumhuriyeti gibi bazı ekonomilerde bu oran yüzde 45-90'a kadar çıkıyor.

Çin talebindeki büyük bir daralma bu ülkelerde ihracat gelirlerini, para birimlerini ve kamu maliyesini aynı anda vurabilir.

İkinci kanal: Çin kredileri

Bir başka bulaşma kanalı ise finansman.

Çin'in Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında sağladığı krediler 2016'daki zirvesinden gerilemiş olsa da Beijing halen gelişmekte olan dünyanın en büyük ikili kreditörü.

Çin kendi ekonomik krizini çözmek için yurtdışı finansmanını azaltmak zorunda kalırsa Pakistan, Ekvador, Zambiya ve diğer yüksek borçlu ülkelerde yeni borç yapılandırmaları ve temerrütler gündeme gelebilir.

Böylece Çin'deki sanayi krizi önce emtia piyasalarına, ardından gelişmekte olan ülkelere ve sonunda küresel finans sistemine yayılabilir.

2008'den daha zor bir dünya

Böyle bir senaryonun en rahatsız edici tarafı ise küresel ekonominin bugün krizlerle mücadele kapasitesinin 2008'e kıyasla daha zayıf olması.

2008 küresel finans krizinde ABD, Çin, Avrupa ve diğer büyük ekonomiler G20 çatısı altında koordineli hareket edebilmişti.

Bugün ABD-Çin ilişkileri stratejik rekabet düzeyinde. Washington ile Avrupa arasında dahi ciddi görüş ayrılıkları bulunuyor. Küresel ticaret sistemi parçalanıyor ve korumacılık yükseliyor.

Dolayısıyla bir sonraki büyük ekonomik krizin Çin'den çıkması halinde, krizi kontrol altına almak için gerekli uluslararası işbirliğini oluşturmak çok daha zor olabilir.

Çözüm: Çin ekonomisinin kontrollü biçimde yeniden dengelenmesi

Kaynak metne göre felaket senaryosunu önlemenin en güvenli yolu Çin'in ihracat ve yatırıma bağımlı modelden tüketim ağırlıklı bir ekonomiye kademeli geçişi.

Bunun için yuanın zaman içinde değer kazanmasına izin verilmesi, sanayi teşviklerinin azaltılması, sosyal güvenlik sisteminin güçlendirilmesi ve hanehalkının gelirden aldığı payın artırılması gerekiyor.

ABD, Avrupa ve diğer büyük ekonomilerin de korumacı önlemlerini bu geçiş süreciyle koordineli biçimde uygulaması öneriliyor.

Amaç Çin'in sanayi makinesini bir anda durdurmak değil; dünya ekonomisinin absorbe edemediği üretim fazlasını kontrollü biçimde azaltmak olmalı.

Çünkü bugüne kadar Çin'in üretim gücü küresel ekonominin en önemli büyüme motorlarından biriydi.

Şimdi paradoksal biçimde aynı güç, bir sonraki küresel ekonomik şokun kaynağına dönüşme riski taşıyor.

Kaynak: Foreign Affairs