ANALİZ: Hürmüz Kapalı Kaldıkça İran’ın En Güçlü Kozu Değer Kaybediyor

İran’ın Hürmüz Boğazı’nı küresel ekonomiye karşı bir baskı aracına dönüştürmesi enerji piyasalarında ciddi maliyet yaratıyor. Ancak kriz uzadıkça ortaya paradoksal bir sonuç çıkıyor: Hürmüz’ün kapalı kaldığı her gün, dünya ekonomisi boğaza bağımlılığını azaltmanın yeni yollarını arıyor.

Bu nedenle ABD açısından temel soru giderek değişiyor. Washington yalnızca Hürmüz’ü yeniden açmaya mı çalışmalı, yoksa krizi küresel enerji haritasını kalıcı biçimde değiştirmek için bir fırsat olarak mı görmeli?

İran'ın hesabı: Ekonomik acı ABD'yi tavize zorlar

Tahran'ın stratejisinin arkasında basit bir varsayım bulunuyor: Hürmüz Boğazı küresel ekonomi açısından o kadar önemli ki ABD ve müttefikleri uzun süreli kesintiye dayanamaz.

İran ABD'yi askeri olarak yenemese bile petrol arzını ve uluslararası ticareti aksatarak Washington ve müttefiklerine yeterince büyük ekonomik maliyet yükleyebilir. Böylece müzakere masasında siyasi tavizler elde edebilir.

Fakat kriz uzadıkça bu varsayım sınanıyor.

Hürmüz'ün kapanmasının ekonomik maliyetleri elbette ağır. Petrol stokları hızla azalırken rafine ürün piyasalarında arz sıkışıklığı devam ediyor. Enerji ithalatçısı ülkeler daha yüksek maliyetlerle karşılaşıyor.

Ancak Washington açısından kritik soru Hürmüz'ün kapalı kalmasının acı verip vermediği değil. Bu maliyetin, İran'ın boğazı yeniden açmak karşılığında talep ettiği tavizlerden daha katlanılabilir olup olmadığı.

Enerji piyasaları nükleer silahlardan farklı

Bu noktada İran'ın Hürmüz üzerindeki gücü ile nükleer programının sağladığı stratejik avantaj arasında önemli bir fark ortaya çıkıyor.

Bir ülke kullanılabilir bir nükleer silah kapasitesi geliştirip bunu ulusal güvenlik mimarisinin parçası haline getirdiğinde, bu kapasiteyi ortadan kaldırmak son derece güçleşiyor.

Enerji piyasalarında ise durum farklı.

Enerji piyasaları uyum sağlıyor.

Yeni üreticiler ortaya çıkıyor, alternatif boru hatları inşa ediliyor, stratejik rezervler büyütülüyor ve tüketiciler farklı enerji kaynaklarına yöneliyor.

Dolayısıyla İran'ın Hürmüz üzerinden küresel ekonomiye uygulayabileceği baskı teorik olarak zaman içinde azaltılabilir.

Dünya zaten Hürmüz'e alternatif yaratıyor

Küresel enerji piyasalarının coğrafi yapısı, 1970'lerdeki petrol şoklarından bu yana önemli ölçüde değişti.

Bunun en belirgin örneği ABD'deki kaya petrolü devrimi. ABD, giderek daha fazla enerji ithal eden bir ekonomiden dünyanın en büyük petrol ve doğal gaz üreticisine dönüştü.

Ancak değişim yalnızca ABD ile sınırlı değil.

Brezilya önemli bir offshore petrol üreticisine dönüşürken Kanada'nın petrol üretimi arttı ve Pasifik piyasalarına erişimi genişledi. Guyana ise büyük açık deniz rezervlerinin keşfedilmesi sayesinde on yıldan kısa sürede küresel petrol piyasasının yeni üreticilerinden biri haline geldi.

Şubat ayında İran savaşının başlamasından bu yana OPEC dışındaki üreticilerden günlük yüz binlerce varillik ek arz devreye girdi.

Bu üretim elbette savaş nedeniyle kaybedilen milyonlarca varillik arzı kısa sürede ikame etmeye yetmiyor. Fakat stratejik hedefin de Hürmüz'den geçen petrolün tamamını bir gecede değiştirmek olması gerekmiyor.

Amaç, İran'ın coğrafi avantajının marjinal değerini her yıl biraz daha azaltmak.

Suudi Arabistan ve BAE alternatif rotaları hızlandırıyor

Bu dönüşüm şimdiden başladı.

Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri mevcut boru hatlarının kapasitesini mümkün olduğunca kullanırken, Hürmüz'ü tamamen bypass edebilecek yeni altyapı yatırımlarını hızlandırıyor.

Alternatif rotalar petrolü batıda Kızıldeniz'e, güneydoğuda ise Umman Körfezi'ne ulaştırmayı amaçlıyor.

Aynı zamanda Uluslararası Enerji Ajansı ve ortak ülkeler, arz şokunun etkisini hafifletmek amacıyla stratejik petrol rezervlerini devreye sokuyor.

OPEC dışı üretimdeki artış da bu tamponu güçlendiriyor.

Çin'in ham petrol ithalatının yılın ikinci çeyreğinde günlük 8,1 milyon varile gerilemesi ve ilk çeyreğe göre %32 azalması, talep tarafındaki uyumun da ne kadar güçlü olabileceğini gösteriyor.

Kriz uzadıkça yeni yatırımlar ekonomik hale geliyor

Hürmüz krizinin belki de en önemli uzun vadeli sonucu yatırım kararlarında görülecek.

Normal şartlarda gereksiz veya ekonomik açıdan verimsiz görülebilecek alternatif boru hatları, LNG altyapısı, stratejik rezervler ve yeni enerji kaynakları artık ulusal güvenlik yatırımı olarak değerlendiriliyor.

Hürmüz güvenilir bir ticaret güzergâhı olmaktan uzaklaştıkça, hükümetlerin ve enerji şirketlerinin alternatif projelere milyarlarca dolar yatırmasını gerekçelendirmek kolaylaşıyor.

Japonya gibi enerji ithalatına yüksek derecede bağımlı ülkelerde kriz, uzun süredir geçerli kabul edilen enerji güvenliği varsayımlarının yeniden sorgulanmasına yol açıyor.

Avrupa'da ise aynı şok, yenilenebilir enerji yatırımlarının hızlandırılması ve ithal fosil yakıtlara bağımlılığın azaltılması yönündeki politikaları güçlendiriyor.

ABD için büyük fırsat

ABD açısından bu dönüşüm çok daha büyük bir stratejik fırsat sunabilir.

Washington petrol ve doğal gaz üretimini artırırken nükleer enerji ve yeni enerji teknolojilerini geliştirebilir. Aynı zamanda müttefiklerinin Hürmüz gibi kritik geçiş noktalarına bağımlılığını azaltacak altyapı yatırımlarını destekleyebilir.

Buradaki asimetri İran açısından ciddi bir sorun yaratıyor.

Dünya Hürmüz'den uzaklaşabilir; İran'ın kendi petrol ihracatı için seçenekleri çok daha sınırlı.

Özellikle ABD Başkanı Donald Trump'ın İran petrol ihracatına yönelik deniz ablukasını sürdürmesi halinde bu asimetri daha da büyüyebilir.

Dünyanın başka bir bölgesinde üretilen her ilave petrol varili, Hürmüz'ü bypass eden her yeni boru hattı, büyütülen her stratejik rezerv ve petrol talebinin yerini alan her alternatif enerji kaynağı İran'ın gelecekteki ekonomik baskı kapasitesini biraz daha azaltıyor.

Washington neden acele etmek istemeyebilir?

Bu bakış açısına göre Trump yönetiminin İran'la müzakerelerde hızlı tavizler vermesi için stratejik bir zorunluluk bulunmuyor.

Hürmüz'ün kapalı kalmasının kısa vadeli ekonomik faturası yüksek olsa da İran'ın boğaz üzerindeki kozunun değeri zaman içinde aşınabilir.

Buna karşılık İran'ın kullanılabilir bir nükleer silah kapasitesine ulaşması halinde ortaya çıkacak stratejik gerçekliği tersine çevirmek çok daha zor olabilir.

Dolayısıyla Washington açısından öncelik yalnızca petrol fiyatlarını düşürmek değil, İran'ın uzun vadeli pazarlık gücünü azaltmak olabilir.

Sonuç: Amaç Hürmüz'ü açmak değil, önemsizleştirmek olabilir

Bu stratejinin bedelsiz olduğu düşünülmemeli. Enerji tüketicileri daha yüksek fiyat ödeyecek, şirketlerin maliyetleri artacak ve özellikle enerji ithalatçısı ekonomiler üzerinde enflasyon baskısı güçlenecek. Kriz uzadıkça hükümetler üzerindeki siyasi baskı da artacaktır.

Ancak uzun vadede çok daha büyük bir dönüşüm yaşanabilir.

ABD ve müttefikleri yeni üretim kapasitesi geliştirir, alternatif boru hatları inşa eder, stratejik rezervlerini genişletir ve enerji kaynaklarını çeşitlendirirse İran'ın Hürmüz üzerindeki coğrafi avantajı giderek küçülebilir.

Bu nedenle Hürmüz krizinin nihai sonucu boğazın yeniden açılmasından çok daha önemli olabilir.

Asıl hedef, Hürmüz'ü yeniden açmak değil; bir daha kapandığında dünya ekonomisi için bugünkü kadar önemli olmayacağı bir enerji sistemi kurmak olabilir.

The Atlantic Council