Dizel ve doğalgazda kış alarmı: Enerji krizi merkez bankalarının kapısında

Brent petrolün 100 doların üzerine çıkması küresel ekonomi için zaten ciddi bir sorun. Ancak enerji piyasalarında asıl alarm artık dizel ve doğalgazda çalıyor. Rafineri kapasitesindeki sıkıntılar, Rusya ve Ortadoğu'daki üretim kayıpları, Hürmüz Boğazı'ndaki düşük akış ve azalan stoklar kış öncesinde yakıt fiyatlarını petrolden daha hızlı yükseltiyor. Avrupa'da doğalgaz fiyatları 2022 sonundan bu yana en yüksek seviyeye çıkarken, bazı piyasalarda dizel vadeli fiyatları varil başına 200 doları aştı. Enerji şoku artık merkez bankalarının faiz kararlarını da doğrudan etkiliyor.

Küresel enerji piyasalarında İran savaşının ilk aylarında korkulan en kötü senaryolar gerçekleşmedi. Petrol akışı tamamen kesilmedi, alternatif güzergâhlar devreye sokuldu ve stratejik stoklar fiyat şokunun etkisini sınırladı.

Ancak savaş uzadıkça bu tamponlar zayıflıyor.

Brent petrolün yeniden 100 doların üzerine çıkması piyasalardaki baskının yalnızca görünen kısmı. Dizel ve doğalgaz fiyatlarındaki yükseliş çok daha sert ve ekonominin geneline yayılma potansiyeli daha yüksek.

Dizel taşımacılıktan tarıma ve sanayiye kadar ekonominin geniş bir bölümünde kullanılırken, doğalgaz Avrupa'da hem hane halkının ısınma maliyetlerini hem de enerji yoğun sanayinin üretim giderlerini doğrudan etkiliyor.

Merkez bankaları artık “crack spread” konuşuyor

Enerji piyasalarındaki değişimin boyutunu ECB Başkanı Christine Lagarde'ın açıklamaları ortaya koyuyor.

Lagarde, altı ay önce merkez bankacılarının rafineri marjlarıyla bu kadar yakından ilgilenmesinin beklenmeyeceğini belirterek artık “crack spread”, yani ham petrolün benzin ve dizel gibi nihai ürünlere dönüştürülmesinden elde edilen rafineri marjlarının para politikası açısından önemli hale geldiğini söyledi.

İngiltere Merkez Bankası Başkanı Andrew Bailey de İngiliz parlamenterlere yaptığı sunumda aynı konuya dikkat çekti.

Sorun basit: Ham petrolün fiyatı yükselirken onu kullanılabilir yakıta dönüştürecek rafineri kapasitesi de yetersiz kalıyor.

Bu nedenle dizel gibi ürünlerin fiyatı ham petrolden çok daha hızlı artabiliyor.

Dizel 200 doları aştı

Dünyanın bazı bölgelerinde dizel vadeli fiyatları varil başına 200 doların üzerine çıktı.

Vergiler dahil edildiğinde bazı tüketicilerin ödediği fiyatın varil eşdeğeri 300 doları aşmış durumda.

Avrupa'da dizelin ham petrole kıyasla primi tarihi seviyelere yükselirken, ABD'de de dizel fiyatları rekor seviyelere çıktı.

Rafinerilerin ham petrolü dizel ve diğer yakıtlara dönüştürerek elde ettikleri kâr marjlarının olağanüstü yükselmesi, piyasadaki asıl darboğazın yalnızca ham petrol arzında olmadığını gösteriyor.

Rafineri sistemi de sınırlarına yaklaşıyor.

Rus dizeli piyasadan çekiliyor

Dizeldeki sıkışmanın başlıca nedenlerinden biri Rusya.

Ukrayna'nın Rus petrol rafinerilerine yönelik saldırıları, dünyanın en büyük dizel ihracatçılarından birinin dış satışlarını ciddi biçimde azalttı.

Rusya'nın dizel ihracatı rekor düşük seviyelere gerilerken, Ortadoğu'daki bazı rafineriler de İran savaşının ilk döneminde uğradıkları saldırıların ardından henüz tam kapasiteye dönemedi.

Böylece piyasa iki taraftan sıkışıyor: Ham petrol arzı sınırlanırken, mevcut petrolü dizel ve diğer yakıtlara dönüştürebilecek kapasite de azalıyor.

Lagarde dizeli artık küresel ekonomide “bir başka darboğaz” olarak nitelendiriyor.

Hürmüz hâlâ savaş öncesine dönemedi

Enerji piyasasının bir başka temel sorunu Hürmüz Boğazı.

Savaş öncesinde dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğalgaz akışının yaklaşık beşte biri bu güzergâhtan geçiyordu.

Alternatif rotalar ve askeri koruma sayesinde enerji ticareti tamamen durmadı. Ancak mevcut akış hâlâ savaş öncesindeki seviyelerin altında.

Üstelik savaşın ilk aylarında fiyatları kontrol altında tutan alternatif çözümlerin bazıları da zayıflıyor.

Stratejik petrol rezervlerinden yapılan satışlar yavaşlarken Çin yeniden daha fazla petrol almaya başladı. Küresel stoklar ise giderek azalıyor.

Suudi Arabistan'ın alternatif hattı da kapandı

Hürmüz'ü bypass etmek için kullanılan en önemli güzergâhlardan biri Suudi Arabistan'ın Doğu-Batı petrol boru hattıydı.

Ancak Yemen'deki Husilerin Suudi Arabistan'a yönelik saldırılarının ardından Riyad yönetimi bu hattı da kapattı.

Doğu-Batı hattı, Suudi petrolünün Hürmüz Boğazı'ndan geçmeden Kızıldeniz kıyısına taşınmasını sağlayan kritik bir alternatifti.

Hattın kapanması, küresel enerji piyasasının Hürmüz'e bağımlılığını yeniden artırıyor.

Aynı zamanda petrol tankerlerinin maliyetleri de patlıyor. Bir süper tankerin günlük kiralama maliyetinin 1 milyon doları aşabileceği belirtiliyor.

Fiziki piyasada hemen teslim petrol için ödenen primler de hızla yükseliyor.

Avrupa'da doğalgaz alarmı

Petrolden daha büyük kış riski ise Avrupa açısından doğalgaz olabilir.

Avrupa doğalgaz fiyatları 2022'nin sonundan bu yana en yüksek seviyeye çıktı.

Daha önemlisi, Avrupa'nın gaz depolarındaki stoklar yılın bu dönemi için rekor düşük seviyelerde.

İran savaşı nedeniyle Körfez'deki doğalgazın önemli bölümü bölgeden çıkarılamazken Avrupa'nın kış boyunca ihtiyaç duyacağı ek LNG miktarı giderek büyüyor.

Hükümetler ve şirketler yaz aylarında yüksek fiyatlar nedeniyle alımlarını ertelemişti. Ancak kış yaklaşırken bu gazın satın alınması gerekiyor.

Büyük bankalar ve enerji danışmanlık şirketlerinin tahminlerine göre Avrupa'nın ihtiyaç duyduğu alımlar doğalgaz fiyatını yeniden megavatsaat başına 100 euro seviyesinin üzerine taşıyabilir.

Bu, mevcut seviyelerin yaklaşık %25 üzerinde bir fiyat anlamına geliyor.

“Kuzey Avrupa'yı çok zor bir kış bekliyor”

Kuwait Petroleum Corp. uluslararası pazarlama yöneticisi Shaikh Khaled Al-Sabah, enerji piyasalarındaki durumu oldukça sert ifadelerle değerlendirdi:

“Kuzey Avrupa'da çok zor bir kış göreceğiz. Bu daha başlangıç.”

Doğalgazdaki yükseliş yalnızca hanelerin ısınma faturalarını artırmıyor.

Avrupa'nın enerji yoğun sanayisi için de yeniden üretim tehdidi yaratıyor.

Avrupa Birliği'nin en büyük entegre boksit, alümina ve birincil alüminyum üreticisi Metlen'in Yönetim Kurulu Başkanı Evangelos Mytilineos, elektrik fiyatlarının bazı şirketler açısından üretimi ekonomik olmaktan çıkarabilecek seviyelere ulaştığını söyledi.

Mytilineos:

“Elektrik fiyatları, yeterince hazırlıklı olmayan şirketlerin alüminyum üretemeyeceği seviyelere ulaşıyor” dedi.

Fiziki petrol piyasasında 120 dolar görüldü

Vadeli piyasalarda Brent 100 doların üzerinde seyrederken, fiziki petrol piyasasında kullanılan önemli gösterge fiyatlardan biri 120 dolara ulaştı.

Bu seviye hazirandan bu yana ilk kez görüldü.

Fiziki petrolün pahalılaşması, rafinerilerin bulabildikleri ham petrol için daha yüksek fiyat ödemeye razı olduklarını gösteriyor.

Bunun nedeni de özellikle dizel üretiminden elde edilen rafineri marjlarının tarihi seviyelerde kalması.

Başka bir ifadeyle, rafineriler pahalı ham petrol satın alsalar bile nihai yakıt fiyatlarının daha da yüksek olması nedeniyle üretimi sürdürmek için güçlü bir ekonomik teşvike sahip.

IEA: Petrol talebinde pandemiden bu yana en sert düşüş

Yüksek enerji fiyatları sonunda talebi de vuruyor.

Uluslararası Enerji Ajansı'na (IEA) göre 2026 yılında küresel petrol talebi pandemiden bu yana en büyük düşüşünü yaşayacak.

Özellikle yüksek dizel fiyatları tüketimi aşağı çekiyor.

Şimdiye kadar küresel petrol ve yakıt stokları fiyatların daha sert yükselmesini engelleyen en önemli tamponlardan biriydi.

Ancak IEA'ya göre bu stoklar azalıyor ve küresel rafineri sistemi kapasitesinin sınırlarında çalışıyor.

İran savaşı veya Rusya-Ukrayna savaşında enerji altyapısını rahatlatacak bir gelişme yaşanmadığı takdirde petrol piyasasının daha da sıkışması mümkün.

Enerji krizine gıda fiyatları da ekleniyor

Küresel enflasyon açısından risk yalnızca enerjiyle sınırlı değil.

Karadeniz limanlarına yönelik saldırılar gıda ticaretini de etkilerken, küresel gıda fiyatları yaklaşık dört yılın en yüksek seviyesine çıktı.

Bu durum merkez bankaları açısından enerji şokunu daha da problemli hale getiriyor.

Enerji fiyatlarının taşımacılık, gübre, tarım ve üretim maliyetleri üzerinden gıda ve diğer mal fiyatlarına yayılması ikinci tur enflasyon etkilerini güçlendirebilir.

Hükümetler yeniden sübvansiyonlara hazırlanıyor

Enerji fiyatlarındaki yükseliş hükümetleri de harekete geçiriyor.

Bazı Avrupa ülkeleri tüketicileri korumak amacıyla vergi indirimlerine başvururken, Macaristan araç sahiplerinin yakıt maliyetlerine destek vereceğini açıkladı.

Columbia Üniversitesi Küresel Enerji Politikası Merkezi araştırmacısı Anne-Sophie Corbeau'ya göre fiyatların daha da yükselmesi halinde hükümetler üzerindeki müdahale baskısı artacak.

Ancak bu noktada ülkelerin mali imkanları belirleyici olacak.

Enerji fiyatlarını sübvanse etmek hane halkını koruyabilir fakat bütçe açıklarını büyütebilir.

ANALİZ: Kışın asıl risk petrol değil, petrol ürünleri ve doğalgaz

Enerji krizinin yeni aşamasında yalnızca Brent petrol fiyatına bakmak giderek daha yanıltıcı hale geliyor.

Ham petrolün 100 doların üzerine çıkması önemli olmakla birlikte dizel, rafineri marjları ve Avrupa doğalgazındaki sıkışma reel ekonomi açısından çok daha doğrudan sonuçlar yaratabilir.

Dizel taşımacılık, tarım ve sanayinin temel girdilerinden biri. Doğalgaz ise Avrupa'da hem elektrik üretiminin hem de enerji yoğun sanayinin kritik maliyet unsuru.

Daha da önemlisi, savaşın ilk aylarında enerji şokunu sınırlayan tamponlar aşınıyor: stratejik rezerv satışları yavaşlıyor, stoklar azalıyor, rafineri kapasitesi sıkışıyor, Rus dizel ihracatı düşüyor ve Hürmüz'e alternatif bazı güzergâhlar devre dışı kalıyor.

Bu tablo kış aylarında merkez bankalarını son derece zor bir ikilemle karşı karşıya bırakabilir.

Enerji maliyetleri büyümeyi yavaşlatırken aynı anda enflasyonu yükseltebilir. Hükümetler hayat pahalılığını hafifletmek için vergi indirimleri ve sübvansiyonlara yönelirken, merkez bankaları aynı enflasyon şokuna faiz artırarak karşılık vermek zorunda kalabilir.

Kısacası, küresel ekonomi açısından kışın belirleyici sorusu artık yalnızca “Petrol kaç dolar olacak?” değil.

“Yeterli dizel ve doğalgaz bulunabilecek mi ve hangi fiyattan?” sorusu giderek daha kritik hale geliyor.

Bloomberg