CNN: Trump İran'la anlaşmaya mı hazırlanıyor? Wall Street'i uçuran barış umudunun önünde büyük engeller var

ABD Başkanı Donald Trump'ın İran'a yönelik yeni askerî saldırıların şimdilik gerekli olmadığını açıklaması, Wall Street ve Asya borsalarında güçlü bir yükselişi desteklerken petrol fiyatlarını sert biçimde düşürdü. Ancak CNN'in değerlendirmesine göre Washington ile Tahran arasında diplomatik temaslar hızlansa da nükleer program, Hürmüz Boğazı'nın kontrolü, yaptırımlar ve karşılıklı güvensizlik nedeniyle anlaşmaya ulaşmak kolay görünmüyor. ABD'nin Ortadoğu'daki geniş askerî varlığı da yeni bir savaş ihtimalinin ortadan kalkmadığını gösteriyor.

Trump'tan İran açıklaması: Yeni saldırılar gerekli olmayabilir

ABD Başkanı Donald Trump, İran ile yürütülen diplomatik temaslara ilişkin son açıklamalarında askerî gerilimin azaltılabileceğine dair bugüne kadarki en açık mesajlarından bazılarını verdi.

CNN'in haberine göre Trump, pazar günü yaptığı açıklamada İran'ın nükleer programı ve Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması konusunda ilerleme sağlanması halinde ABD'nin yeni askerî saldırılar düzenlemesinin son derece düşük ihtimal olduğunu söyledi.

CBS'in 60 Minutes programına verdiği demeçte de savaşı tırmandırmak istemediğini belirtti.

Trump, pazartesi günü Katar Başbakanı Şeyh Muhammed bin Abdurrahman Al Sani ile Washington'da gerçekleştirdiği görüşmenin ardından açıklamalarını daha ileri taşıdı.

Beyaz Saray'daki basın toplantısına sürpriz biçimde katılan ABD Başkanı, mevcut aşamada İran'a yönelik yeni askerî harekâta ihtiyaç görmediğini ifade etti.

Ancak Trump, askerî seçeneğin tamamen gündemden kaldırılmadığını da vurguladı.

Ortadoğu'daki gelişmelerin değişmesi halinde ABD'nin harekete geçmeye hazır olduğunu belirten Trump, Amerikan ordusunun gerekli kapasiteye sahip olduğunu söyledi.

Bu açıklamalar, Washington'ın diplomatik çözüm arayışını sürdürürken askerî baskı seçeneğini de elinde tutmak istediğine işaret ediyor.

Wall Street ve Asya borsalarında barış rallisi

Trump'ın İran'a ilişkin açıklamaları, küresel finans piyasalarında güçlü bir iyimserlik yarattı.

Pazartesi günü ABD borsaları sert yükselirken petrol fiyatlarında dikkat çekici bir düşüş yaşandı.

Dow Jones endeksi 1.104 puan kazanarak yüzde 2,15 yükseldi. S&P 500 yüzde 2,35, Nasdaq ise yüzde 2,74 değer kazandı.

Brent petrolün varil fiyatı yaklaşık yüzde 6 gerileyerek 92,57 dolara indi.

ABD tipi WTI petrol ise yüzde 4,38 düşüşle 86,85 dolardan kapandı.

Salı sabahı Asya piyasaları da Wall Street'teki yükselişi izledi.

Güney Kore Kospi endeksi yüzde 5'in üzerinde, Japon Nikkei endeksi ise yaklaşık yüzde 3 yükseldi.

Piyasalardaki toparlanmada teknoloji hisselerine yönelik alımlar da etkili oldu. Ancak İran ile yeni bir savaş ihtimalinin azalabileceğine ilişkin beklentiler, özellikle petrol fiyatları ve enflasyon görünümü açısından önem taşıdı.

CNN'in değerlendirmesi ise piyasalardaki bu iyimserliğin henüz diplomatik bir anlaşmayla desteklenmediğine dikkat çekiyor.

Ara seçim yenilgisi Trump'ın İran politikasını değiştirdi mi?

CNN'e göre ABD'de 3 Kasım'da gerçekleştirilen ara seçimler, İran ile müzakerelerin siyasi koşullarını önemli ölçüde değiştirdi.

Cumhuriyetçilerin Kongre'nin iki kanadında da çoğunluğu kaybetmesi, Trump yönetiminin savaş politikasına yönelik eleştirileri artırdı.

Başkan Yardımcısı JD Vance, seçimlerin ardından yaptığı açıklamada İran savaşının Cumhuriyetçilerin yenilgisinde etkili olduğunu kabul etti.

Trump da 60 Minutes programında Vance'in değerlendirmesine karşı çıkmadı.

ABD Başkanı, seçmenlerin savaştan hoşlanmadığını kabul etti.

Bununla birlikte İran'a yönelik askerî harekât kararını savunmayı sürdürdü.

Trump, aynı kararı yeniden vermesi gerekseydi tereddütsüz biçimde yine saldırı emri vereceğini belirtti.

Bu yaklaşım, Beyaz Saray'ın savaşın siyasi maliyetini kabul etmekle birlikte önceki askerî operasyonları yanlış olarak değerlendirmediğini gösteriyor.

İran yönetimi ise seçim sonuçlarını Washington üzerindeki diplomatik baskıyı artırmak amacıyla kullanmaya çalışıyor.

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Amerikan seçmenlerinin tercihlerini ortaya koyduğunu belirterek artık Beyaz Saray'ın kendi kararını vermesi gerektiğini söyledi.

Katar arabuluculuğunda gizli müzakereler

CNN'in aktardığı bilgilere göre ABD ile İran, yeni ve kapsamlı bir savaşın önüne geçebilecek hassas bir anlaşma üzerinde sessizce görüşüyor.

Müzakerelerde Katar arabuluculuk rolü üstleniyor.

Doha yönetimi, Washington ile Tahran arasında üzerinde değişiklikler yapılan bir çerçeve metin dolaştırıyor.

Diplomatik sürecin haftalardır, hatta muhtemelen aylardır devam ettiği belirtiliyor.

Ancak görüşmelerin ABD ara seçimlerinin ardından hız kazandığı ifade ediliyor.

Bununla birlikte taraflar müzakerelerin ayrıntıları konusunda oldukça sınırlı bilgi paylaşıyor.

Trump'ın Katar Başbakanı ile yaptığı son görüşme, diplomatik temasların yoğunlaştığını gösteren gelişmelerden biri oldu.

ABD Başkanı, görüşmenin ardından çatışmanın sona ermesine yönelik bir hareketlilik gördüğünü ve savaşın yakın zamanda bitebileceğini düşündüğünü söyledi.

Ancak ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio'nun açıklamaları, yönetim içindeki iyimserliğin sınırlı olduğunu ortaya koyuyor.

Rubio, pazar günü yaptığı değerlendirmede tarafların bir diplomatik atılımın eşiğinde bulunduğunu söyleyemeyeceğini belirtti.

Anlaşmanın önündeki birinci engel: İran'ın nükleer programı

ABD ile İran arasındaki en önemli anlaşmazlık başlıklarından biri Tahran'ın nükleer programı.

Trump yönetimi, İran'ın nükleer silah geliştirme kapasitesini ortadan kaldırmak istiyor.

İran ise nükleer programını ulusal egemenliğinin bir parçası olarak görüyor ve faaliyetlerinin enerji üretimi gibi barışçıl amaçlar taşıdığını savunuyor.

CNN'e göre İran'da yüzlerce kilogram yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyumun bulunduğu yer hâlâ bilinmiyor.

Bu uranyum, daha ileri düzeyde zenginleştirilmesi halinde nükleer silah üretiminde kullanılabilecek nitelikte.

Tahran yönetimi, söz konusu stokları müzakerelerde önemli bir pazarlık unsuru olarak kullanıyor.

Haberde, Washington'ın uranyumun zenginleştirme seviyesinin düşürülmesini veya güvenli biçimde saklanmak üzere üçüncü bir ülkeye transfer edilmesini istediği belirtiliyor.

Ancak tarafların bu konuda ne ölçüde ilerleme sağladığı bilinmiyor.

Nükleer program üzerindeki anlaşmazlık, görüşmelerin sonuçlanmasının önündeki en büyük engellerden biri olmaya devam ediyor.

İkinci büyük sorun: Hürmüz Boğazı'nın kontrolü

Hürmüz Boğazı, ABD-İran müzakerelerinin bir diğer kritik başlığını oluşturuyor.

Basra Körfezi'ndeki petrol ve doğal gaz ihracatı açısından hayati öneme sahip olan boğaz, küresel enerji güvenliğinin merkezinde bulunuyor.

Washington, deniz yollarının açık ve güvenli olmasını istiyor.

İran ise Hürmüz Boğazı üzerinde kontrol ve yönetim yetkisini korumayı hedefliyor.

CNN'e göre Tahran, boğazın yeniden açılmasını da içeren görüşmeler için yedi ön koşul ileri sürüyor.

Bunlar arasında savaşın bütün cephelerde sona erdirilmesi ve deniz ablukasının kaldırılması bulunuyor.

Ancak söz konusu koşulların tamamının ayrıntıları kamuoyuna açıklanmış değil.

İran'ın Hürmüz üzerinde belirleyici bir kontrol elde etmesi, Körfez ülkelerinin petrol ve doğal gaz ihracatı üzerinde önemli bir etki sahibi olması anlamına gelebilir.

Bu ihtimal, yalnızca Washington açısından değil, İran'ın Arap komşuları bakımından da ciddi bir güvenlik sorunu oluşturuyor.

Körfez ülkeleri, Tahran'a bölgesel üstünlük sağlayabilecek bir anlaşmaya ilişkin farklı görüşlere sahip.

İran yaptırımların kaldırılmasını istiyor

Tahran yönetiminin müzakerelerdeki temel hedeflerinden biri de ekonomik yaptırımların hafifletilmesi.

İran, dünyanın büyük petrol üreticilerinden biri olmasına rağmen ABD yaptırımları nedeniyle uluslararası piyasalara petrol satmakta ciddi güçlüklerle karşılaşıyor.

Ayrıca İran'a ait milyarlarca dolarlık varlık yabancı bankalarda dondurulmuş durumda.

CNN'in haberine göre Washington, bu kısıtlamalarda bazı gevşemeleri değerlendirebilir.

Yaptırımların hafifletilmesi, yüksek enflasyon ve ekonomik baskılarla karşı karşıya bulunan İran ekonomisi açısından önemli bir rahatlama sağlayabilir.

Ancak yaptırım tavizlerinin kapsamı ve karşılığında İran'dan hangi adımların isteneceği henüz netleşmiş değil.

Tahran ayrıca savaşın başlangıcında hayatını kaybeden dini lider Ali Hamaney ve üst düzey askerî komutanlar nedeniyle ABD'den tazminat talep ediyor.

Bu talep de tarafların uzlaşmasını zorlaştırabilecek başlıklar arasında yer alıyor.

Rubio: İran'ın talepleri gerçekçi değil

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, müzakerelerde henüz anlamlı bir ilerleme sağlanamadığını açıkça dile getirdi.

G7 dışişleri bakanları toplantısına katılmak üzere Paris'e hareket etmeden önce konuşan Rubio, İran'ın taleplerinin kabul edilemez olduğunu söyledi.

Rubio, bazı taleplerin gerçekçi olmadığını ve mevcut görüşmelerin yeterince verimli ilerlemediğini belirtti.

Bu açıklama, Trump'ın diplomatik çözüm konusundaki iyimser mesajlarıyla dikkat çekici bir karşıtlık oluşturuyor.

Bir yanda Başkan Trump, yeni saldırıların gerekli olmayabileceğini ve çatışmanın yakında sona erebileceğini söylüyor.

Diğer yanda ABD Dışişleri Bakanı, tarafların temel talepleri arasında büyük farklılıklar bulunduğunu vurguluyor.

CNN'e göre müzakerelerin önündeki temel sorun, her iki tarafın da başlangıç pozisyonlarından önemli ölçüde geri adım atmaya henüz hazır görünmemesi.

İran neden Washington'a güvenmiyor?

Müzakereleri zorlaştıran en önemli unsurlardan biri, ABD ile İran arasındaki derin güvensizlik.

CNN'in değerlendirmesine göre Tahran yönetimi, nükleer müzakereler sürerken ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırılar başlatmasını unutmuş değil.

Şubat ayının sonunda başlayan savaş, İran'ın Washington'ın diplomatik taahhütlerine duyduğu güveni ciddi biçimde zayıflattı.

Tahran açısından temel kaygı, önemli pazarlık kozlarından vazgeçtikten sonra yeniden saldırıya uğrama ihtimali.

Örneğin İran'ın Hürmüz Boğazı'nı tamamen açması ve zenginleştirilmiş uranyum stoklarını teslim etmesi halinde askerî ve diplomatik baskı araçları önemli ölçüde azalabilir.

Buna karşılık ABD ve İsrail'in yeni saldırılar düzenlemeyeceğine ilişkin güvenilir güvenceler sağlanamazsa Tahran kendisini daha savunmasız bir konumda bulabilir.

Bu nedenle İran yönetimi, nükleer program ve Hürmüz Boğazı üzerindeki pazarlık gücünü korumaya çalışıyor.

Yemen ve Babülmendep Boğazı da denklemin içinde

İran ile ABD arasındaki anlaşmazlık yalnızca nükleer program ve Hürmüz Boğazı ile sınırlı değil.

Tahran'ın Lübnan, Irak ve Yemen'deki müttefikleri de bölgesel güvenlik denkleminin önemli parçaları arasında bulunuyor.

CNN'e göre İran'ın desteklediği silahlı gruplar son üç yılda ağır askerî baskılarla karşılaştı.

Buna rağmen Tahran, bölgesel müttefiklerini korumayı stratejik önceliklerinden biri olarak görüyor.

Haberde, Yemen'deki Husilerin eylül ayında gerçekleştirdikleri hızlı askerî harekâtla Kızıldeniz'in önemli geçiş noktalarından Babülmendep Boğazı'nı ele geçirdikleri aktarılıyor.

Bu gelişme, İran'a Hürmüz dışında ikinci bir stratejik deniz geçiş noktası üzerinde dolaylı etki sağlayabilecek bir unsur olarak değerlendiriliyor.

Husilerin Suudi Arabistan'a yönelik saldırılarını artırması da bölgesel güvenlik risklerini büyütüyor.

Riyad'ın Yemen'in uluslararası alanda tanınan hükümetine verdiği askerî destek, Husilerin saldırılarının hedeflerinden biri olarak gösteriliyor.

Dolayısıyla İran ile yapılacak bir anlaşmanın yalnızca iki ülke arasındaki ilişkileri değil, Körfez güvenliğini ve Kızıldeniz'deki deniz taşımacılığını da etkilemesi beklenebilir.

Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan diplomasi yürütüyor

İran ile bölge ülkeleri arasındaki diplomatik temaslar da dikkat çekiyor.

CNN'in haberinde, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın 26 Ekim'de Tahran'da Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan'dan üst düzey heyetlerle bir araya geldiği belirtiliyor.

Görüşmeye İran'ın güvenlik yetkilileri ve Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi de katıldı.

Söz konusu temaslar, İran krizinin çözümünde bölgesel diplomatik kanalların önemini ortaya koyuyor.

Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan'ın İran ile temaslarını sürdürmesi, Washington-Tahran görüşmelerinin ötesinde daha geniş bir diplomatik çabanın bulunduğunu gösteriyor.

Ancak CNN'in aktardığı bilgiler, bu ülkelerin Katar'ın yürüttüğü arabuluculuk sürecinde doğrudan müzakereci rol üstlendiklerini ortaya koymuyor.

İsrail faktörü Trump'ın seçeneklerini daraltıyor

Trump yönetimi, İran konusunda diplomatik çözüm ararken İsrail ve Körfez ülkeleriyle ilişkilerini de gözetmek zorunda.

CNN'e göre hem İsrail hem de ABD'nin bazı Arap ortakları İran'ı önemli bir güvenlik tehdidi olarak görüyor.

Bu nedenle Washington'ın İran'dan kayda değer tavizler almadan savaşı sona erdirmesi, bölgesel ortakları açısından sorun yaratabilir.

Özellikle İran'ın nükleer kapasitesini koruması veya Hürmüz Boğazı üzerinde daha güçlü kontrol elde etmesi, anlaşmanın kabul edilebilirliğini tartışmalı hale getirebilir.

Trump açısından bir diğer sorun da askerî operasyonların ardından İran'dan önemli bir kazanım elde edilmeden geri çekilmenin ABD iç siyasetinde yaratabileceği eleştiriler.

Bu durum, Beyaz Saray'ın diplomatik esneklik alanını daraltan faktörler arasında bulunuyor.

Savaş yeniden başlayabilir mi?

CNN'in haberinde, diplomatik ilerleme haberlerine rağmen kapsamlı savaş ihtimalinin hâlâ gerçek bir risk olduğu vurgulanıyor.

Son dönemde bazı saldırılar yaşanmış olsa da tarafların bunları büyütmemeye çalıştığı belirtiliyor.

Bu tutum, Washington ve Tahran'ın müzakere sürecini tamamen bozmak istemediğine işaret ediyor olabilir.

Bazı medya kuruluşları tarafların anlaşmaya yaklaştığını öne sürerken New York Times, İran'ın nükleer görüşmelere yeniden katılmaya istekli olabileceğini bildirdi.

Ancak bu haberler bağımsız olarak doğrulanmış değil.

İran'ın nükleer programına ilişkin taviz vermesi veya bu konuyu yeniden müzakere etmeyi kabul etmesi, diplomatik süreçte önemli bir ilerleme sayılabilir.

Buna rağmen ABD'nin Ortadoğu'da geniş çaplı bir askerî varlığı bulunuyor.

Trump'ın emir vermesi halinde Amerikan kuvvetlerinin yeni ve kapsamlı saldırılar düzenleyebilecek kapasiteyi koruduğu belirtiliyor.

Ayrıca CNN'e göre Hürmüz Boğazı'ndan geçen petrol ve doğal gaz taşıyan gemiler İran saldırılarının hedefi olmaya devam ediyor.

Bu gelişmeler, diplomatik temaslar sürerken askerî gerilimin tamamen sona ermediğini gösteriyor.

CNN'in değerlendirmesi: Barış umudu var, fakat anlaşma yakın değil

Trump'ın açıklamaları ve Katar'ın arabuluculuğunda yürütülen temaslar, ABD ile İran arasında yeni bir savaşın önlenmesi açısından diplomatik fırsat yaratmış durumda.

ABD ara seçimlerinin ardından Washington'da oluşan siyasi baskı da çatışmayı sona erdirme çabalarına yeni bir boyut kazandırıyor.

Ancak taraflar arasındaki temel anlaşmazlıklar devam ediyor.

İran nükleer programını ve Hürmüz üzerindeki pazarlık gücünü korumak isterken Washington, Tahran'ın nükleer silah geliştirme kapasitesinin ortadan kaldırılmasını ve deniz yollarının açık tutulmasını talep ediyor.

Yaptırımların kaldırılması, dondurulmuş İran varlıkları, bölgesel müttefiklerin geleceği ve karşılıklı güvenlik garantileri de çözülmesi gereken başlıklar arasında.

CNN'in temel uyarısı şu: Finans piyasaları barış ihtimalini fiyatlamaya başlamış olabilir, ancak diplomatik ilerleme henüz doğrulanmış bir anlaşmaya dönüşmedi. ABD'nin askerî seçenekleri masada tutması ve İran'ın temel taleplerinden vazgeçmemesi nedeniyle savaşın yeniden tırmanması ihtimali sürüyor.

Güldem Atabay ve Atilla Yeşilada tarafından kaleme alınan GADT Raporlarına abone olmak ister misiniz?

Bize e-mail atın: istanbulanalytics@gmail com

Raporlar ücretlidir, yatırım önerisi içermez.