Mücteba Onurhan Özmumcu Yazdı: ‘Vergi Harcamalarının Türkiye Ekonomisine Etkileri’

En yalın haliyle vergi harcaması; devletin çeşitli ekonomik, sosyal veya bölgesel amaçlarla tahsil etmekten vazgeçtiği vergi gelirleridir (muafiyetler, istisnalar ve indirimler).

Türkiye ekonomisinin 2026 yılı itibarıyla içinden geçtiği zorlu dezenflasyon sürecinde, bu vazgeçilen trilyonlarca liranın makroekonomik dengeler üzerindeki etkisi, ekonomi yönetiminin en sıcak gündem maddelerinden birini oluşturmaktadır.

Güncel 2026 Görünümü ve Konjonktürel Risklerin Gölgesinde Vergi Harcamaları

2026 yılı, Türkiye ekonomisi için enflasyonla mücadelede “tek haneye yaklaşma” hedeflerinin test edildiği kritik bir virajdır. Bu süreçte Orta Vadeli Program (OVP) kapsamında uygulanan “vergi istisnalarının rasyonalizasyonu” (akılcılaştırılması) programı, bütçe açığını daraltmayı hedeflemektedir.

Ancak bu plan, konjonktürel risklerin yarattığı baskılarla sınanmaktadır. Küresel ekonomideki dalgalanmalar veya bölgesel gerilimler, ihracat ve turizm gibi döviz kazandırıcı sektörleri vurduğunda, sektörler devletten “can suyu” niteliğinde vergi teşvikleri talep etmektedir.

Vaka Analizi: 1 Mayıs 2026 Konaklama Vergisi İndirimi

Konjonktürel risklerin vergi politikalarına yansımasının en güncel ve somut örneği, 1 Mayıs 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanı Kararı (Karar Sayısı: 11263) ile yaşanmıştır. Bu karar uyarınca, 6802 sayılı Gider Vergileri Kanunu kapsamında %2 olarak uygulanan konaklama vergisi oranı, 31 Aralık 2026 tarihine kadar geçici olarak %1’e düşürülmüştür.

Peki, bu vergi harcamasının (devletin gelir feragatinin) turizm sektörüne, tüketiciye ve bütçeye gerçek etkisi nedir? Vergileme iktisadı prensipleri ve matematiksel formüller ışığında bu indirimi şu şekilde analiz edebiliriz:

1. Fiyat, Talep Dengesi ve Dara Kaybının (Deadweight Loss) Azaltılması:

• Piyasa Büyümesi: Konaklayanın ödediği toplam fiyat, otelin net geliri ile vergi oranının (1+Vergi Oranı) çarpımından oluşur. Vergi oranı %2’den %1’e düştüğünde eklenen vergi payı küçülmektedir.

Bu durum tüketicinin cebinden çıkan parayı düşürürken, otelin kasasına giren net tutarı artırır. Fiyatların düşmesiyle birlikte satılan oda (konaklama) sayısında, yani talepte bir artış öngörülür.

• Dara Kaybı Etkisi: Ekonomide vergilerin piyasa işleyişinde yarattığı hasara ve verimsizliğe “dara kaybı” denir ve bu kayıp verginin kendisiyle değil, karesiyle orantılı büyür (Dara Kaybı = Sabit Çarpan x Vergi Oranının Karesi).

• %2 vergi için dara kaybı payı: 0.02 x 0.02 = 0.0004

• %1 vergi için dara kaybı payı: 0.01 x 0.01 = 0.0001

• Vergi oranı yarı yarıya (%50) düşürüldüğünde, piyasadaki ekonomik dara kaybı yarı yarıya değil, tam %75 oranında azalmaktadır. Bu devasa verimlilik artışı, turizm sektörünün canlanması için önemli bir fırsattır.

2. Vergi İndiriminden Kim Kazançlı Çıkar? (Esneklik Etkisi):

• İndirimin kime yarayacağı arz ve talep esneklikleriyle ilgilidir (Fiyattaki Düşüş = [Otellerin Esnekliği / (Otellerin Esnekliği – Konaklayanın Esnekliği)] x Vergi İndirimi).

• Turizm sektöründe otellerin kısa sürede oda sayısını, yani kapasiteyi artırıp azaltma esnekliği düşüktür (inelastik).

Ancak konaklayanların (turistlerin) fiyatlar arttığında tatile gitmekten vazgeçme veya rakip bir ülkeyi seçme esnekliği çok yüksektir (elastik).

• Matematiksel kural gereği, esnekliği düşük olan taraf vergi yükünü daha çok çeker. Dolayısıyla vergi %2 iken asıl faydası düşen  taraf otellerdi.

Vergi %1’e indirildiğinde asıl rahatlayan, maliyeti düşen ve kâr marjı genişleyen taraf konaklama tesisleri olacaktır. İndirimin doğrudan konaklayanın faturasına fiyat düşüşü olarak yansıması daha sınırlı kalacaktır.

3. Devletin Vergi Geliri (Kayıp Analizi) ve Çarpan Etkisi:

• Devletin kasasına girecek para şu formülle hesaplanır: Toplam Vergi Geliri = Vergi Oranı x Otelin Net Geliri x Satılan Oda Sayısı.

• Vergi oranı yarı yarıya (%50) inmiş olsa da, denklemin diğer tarafındaki çarpanlar (otelin net geliri ve fiyat düşüşü/canlanma kaynaklı artan konaklama talebi) yükselecektir.

• Çarpanlardan biri azalırken diğer ikisi arttığı için, devletin kasasına giren toplam vergi gelirindeki düşüş %50’den çok daha az olacaktır.

Özetle Konaklama Vergisi İndirimi; otellerin nefes alıp kârlılıklarını artırmasını sağlayabilir, turist (konaklayan) sayısını canlandırabilir, sektördeki dara kaybını %75’e varan oranda azaltarak ekonomik verimliliği artırabilir  ve yaratılan çarpan etkisiyle vergi gelirlerini (yapılan vergi harcamasını) başlangıçta korkulduğu kadar azaltmayacaktır .

Maliye Politikası ve Para Politikası Açısından Karşılaştırma

Vergi harcamaları, doğru yönetilmediğinde makroekonomik politikalar arasında doğrudan bir çatışma yaratabilir:

• Maliye Politikası: Vergi harcamaları (konaklama vergisindeki indirim örneğinde olduğu gibi) “genişleyici” bir maliye politikası aracıdır. Devlet, piyasadan çekmediği parayla özel sektöre can suyu verir. Bütçe açıklarının risk yarattığı dönemlerde bu tür istisnalar maliye politikasının manevra alanını daraltabilir. Ancak yukarıdaki analizde de görüldüğü gibi, doğru sektöre uygulandığında kayıp sanıldığından az olabilir.

• Para Politikası: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) dezenflasyon için sıkı para politikası izlerken, maliye cephesinden piyasaya sunulan genel vergi muafiyetleri tüketimi canlı tutabilecektir. Bu likidite, Merkez Bankası’nın sıkılaştırıcı adımlarını zayıflatabilir.

• Tam Eşgüdüm: 2026 hedeflerinin başarısı, vergi harcamalarının kısılarak (ancak kritik sektörler esneklik kuralına göre desteklenerek) maliye politikasının para politikasıyla senkronize çalışmasına bağlıdır.

Fiyat İstikrarı ve Ekonomik İstikrar Açısından Karşılaştırma

• Fiyat İstikrarı: İç talebe yönelik (taşıt, elektronik vb.) vergi indirimleri doğrudan talebi ısıtır ve enflasyonu körükler. Fiyat istikrarı için bu tarz ithalata ve tüketime dayalı istisnaların kaldırılması şarttır.

• Ekonomik İstikrar: Döviz kazandıran ve istihdam deposu olan turizm gibi sektörlerin (konaklama vergisi indirimi örneği) dış şoklarda ayakta kalabilmesi ekonomik istikrarın teminatıdır.

Kritik olan nokta, bu vergi indirimlerinin geçici (2026 sonuna kadar) olarak kurgulanması ve kalıcı bir mali açığa dönüşmemesidir.

Ekonomik Büyümeye Etkileri: Hangi Büyüme?

Türkiye’nin ihtiyacı olan durum  rakamsal bir  büyüme değil, yapısal olarak güçlü bir büyüme olacaktır.

• Verimsiz Büyüme: İthalata veya lüks tüketime sağlanan istisnalar ekonomiyi hızlı büyütür ancak cari açığı patlatır ve kaynak israfı (yüksek dara kaybı) yaratır.

• Nitelikli Büyüme: Ar-Ge indirimleri, yenilenebilir enerji teşvikleri ve yüksek teknoloji yatırımlarına sağlanan muafiyetler kalıcı büyümeyi sağlayabilecektir.

Turizm gibi cari fazlaya doğrudan katkı sunan sektörlere yapılan optimal vergi ayarları da sürdürülebilir büyümenin finansmanı için hayati değerdedir.

TÜRKİYE EKONOMİSİ İÇİN POLİTİKA ÖNERİLERİ

2026 konjonktürü ve vergileme iktisadı prensipleri (esneklik ve dara kaybı analizleri) ışığında şu yapısal adımlar atılabilir:

1.  Etki ve Esneklik Analizi Uygulaması: Her vergi indirimi veya artırımı, tıpkı konaklama vergisinde yapıldığı gibi “arz-talep esnekliği” ve “dara kaybı” formülleriyle bağımsız bir şekilde hesaplanmalıdır. Sadece vergi oranını değiştirmek yerine, sektörün esnekliğine göre asıl kazananın kim olacağı önceden öngörülmelidir.

2.   Gün Batımı Kuralları (Sunset Clauses): Vergi harcamaları belirli bir süreyle (örneğin Cumhurbaşkanı kararındaki gibi yıl sonuna kadar) sınırlandırılmalı ve süre bitiminde hedefe ulaşıldıysa normal vergi düzenine dönülmelidir.

3.   Kayıt Dışılıkla Mücadele: Verimsiz vergi harcamalarının kaldırılmasıyla oluşacak bütçe alanı, üretici üzerindeki doğrudan vergi yüklerini hafifletmek ve kayıt dışı ekonomiyi sisteme dahil etmek için kullanılmalıdır.

4.   Bütüncül ve Kurumsal Şeffaflık: Bütçe süreçlerinde “Vergi Harcamaları Raporları” halka açık, ölçülebilir ve şeffaf olmalı; vazgeçilen vergi gelirlerinin ülkenin hangi yapısal yarasına merhem olduğu açıkça gösterilmelidir.

KAYNAKÇA

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Kararı (1 Mayıs 2026) 6802 Sayılı Gider Vergileri Kanununun 34 üncü Maddesinin Beşinci Fıkrasında Belirtilen Vergi Oranının Yeniden Belirlenmesi Hakkında Karar (Karar Sayısı: 11263) – 1 Mayıs 2026 Tarihli ve 33240 Sayılı Resmî Gazete

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı (SBB) Orta Vadeli Program (2025-2027) Genel Çerçevesi

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı (SBB) Merkezi Yönetim Bütçesi Gerekçeleri ve Vergi Harcamaları Raporları

• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Enflasyon Raporları ve Makroekonomik Analizler

MÜCTEBA ONURHAN ÖZMUMCU

EKONOMİST