Trump-Xi Zirvesi: Dağ fare doğurdu

ABD Başkanı Donald Trump ile Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in Washington’daki zirvesi, görkemli devlet ziyareti görüntülerine rağmen ABD-Çin ilişkilerindeki temel anlaşmazlıklarda önemli bir ilerleme sağlayamadı. Ticaret ateşkesi 10 Ocak’a kadar uzatılırken, YZ, Tayvan, nadir toprak elementleri ve İran başlıklarında somut bir uzlaşma açıklanmadı.

ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’i perşembe günü Beyaz Saray’da ağırladı. Xi’nin Washington’a on yılı aşkın süredir gerçekleştirdiği ilk ziyaret, iki süper güç arasındaki ilişkiler açısından büyük beklentiler yaratmıştı.

Ancak zirveden çıkan sonuçlar beklentilerin oldukça gerisinde kaldı.

İki liderin yaklaşık 90 dakika süren kapalı görüşmesinde ticaret, yapay zekâ, Tayvan, İran savaşı ve giderek sertleşen ABD-Çin stratejik rekabetinin ele alındığı bildirildi. Buna karşın taraflar, bu başlıklarda önemli bir anlaşma açıklamadı.

Zirvenin en somut sonucu, ABD ile Çin arasındaki ticaret ateşkesinin 10 Ocak’a kadar uzatılması oldu.

Diplomasi mi, “diplotainment” mı?

ABD’de Demokrat senatörler Trump yönetimini zirvede içeriğin önüne gösteriyi koymakla eleştirdi.

Obama yönetiminde görev yapan eski ABD diplomatı Danny Russel ise görüşmeleri “diplomasi” yerine diplomasi ile eğlence kelimelerinin birleşiminden oluşan “diplotainment” olarak nitelendirdi.

Russel, “Tören ve protokol ilerleme anlamına gelmiyor. Pandalar sevimli ama Amerika’nın ihtiyacı olan şey nadir toprak elementleri” değerlendirmesinde bulundu.

Trump ise görüşmenin ardından Xi’ye Beyaz Saray’ın güney bahçesinde yeni inşa edilen helikopter pistini gezdirdi.

Trump gazetecilere, “İyi graniti seviyor” derken, Xi ile “harika bir görüşme” yaptığını söyledi ancak görüşmenin somut sonuçlarına ilişkin ayrıntı vermedi.

Xi ise konuşmasında bir kez daha yükselen güç ile mevcut hâkim güç arasındaki rekabetin savaşa dönüşebileceğini öne süren “Thukydides Tuzağı” teorisine atıfta bulundu.

Çin lideri bu riskin “aşılabileceğini” belirterek iki ülkeye işbirliği çağrısında bulundu.

YZ rekabetinde anlaşma çıkmadı

Zirvenin önemli gündem maddelerinden biri de yapay zekâydı.

Trump, görüşmeden önce Truth Social üzerinden yaptığı paylaşımda kendisinin “süper zekâ” olarak adlandırdığı YZ teknolojilerinin Xi ile görüşeceği önemli başlıklardan biri olacağını belirtmişti.

Ancak Trump, YZ konusunda yeni düzenlemelere sıcak bakmadığının da sinyalini verdi.

Xi ise YZ'nin gelişiminin “her zaman insan kontrolü altında” tutulması gerektiğini söyledi.

Bununla birlikte ABD ile Çin arasında YZ teknolojilerindeki yoğun rekabet nedeniyle bu alanda sembolik açıklamaların ötesine geçen bir anlaşma ortaya çıkmadı.

Washington yönetiminin Çin’in ileri YZ modelleri geliştirmek için ihtiyaç duyduğu en gelişmiş Amerikan çiplerine erişimini sınırlaması, iki ülke arasındaki teknoloji savaşının en önemli unsurlarından biri olmaya devam ediyor.

Tayvan konusunda pozisyonlar değişmedi

Zirvenin bir başka kritik başlığı Tayvan oldu.

Çin resmi haber ajansı Xinhua’ya göre Xi, Trump’tan “Tayvan’ın bağımsızlığına karşı çıkmasını” istedi.

Pekin, demokratik olarak yönetilen Tayvan’ı kendi topraklarının bir parçası olarak görüyor ve adanın kontrolünü ele geçirmek için güç kullanma seçeneğini dışlamıyor.

Xi’nin Washington’dan Tayvan’a yönelik silah satışlarını durdurmasını istediği de belirtiliyor.

Trump, mayıs ayındaki Çin ziyaretinin ardından Tayvan’a yönelik yaklaşık 14 milyar dolarlık silah paketini beklemeye aldığını açıklamış ve paketi “çok iyi bir pazarlık kozu” olarak nitelendirmişti.

Bu yaklaşım Washington’ın Asya’daki bazı müttefiklerinde endişeye yol açarken, en az 19 Demokrat senatör Trump yönetimine Kongre tarafından onaylanan güvenlik yardımlarının ve silah satışlarının derhal gerçekleştirilmesi çağrısında bulundu.

Zirveden Tayvan konusunda yeni bir uzlaşma çıkmadı.

Ticaret savaşında ateşkes uzatıldı

Zirvenin en somut sonucu ticaret alanında geldi.

ABD ile Çin, mevcut ticaret ateşkesini 10 Ocak’a kadar uzatma konusunda anlaşmaya vardı.

ABD Hazine Bakanı Scott Bessent daha önce ateşkesin ekonomik konularda yeni görüşmelere zaman tanımak amacıyla uzatılacağını açıklamıştı.

Mevcut ateşkes, Trump ile Xi’nin geçen yıl Güney Kore’nin Busan kentinde vardıkları anlaşmanın devamı niteliğinde.

Busan anlaşmasında Trump bazı yeni gümrük tarifelerinden vazgeçerken, Pekin de yüksek teknolojili ürünlerin üretiminde kritik öneme sahip nadir toprak elementlerinin ihracatındaki kontrolleri gevşetmişti.

Ancak nadir toprak elementleri konusu hâlâ iki ülke arasındaki en büyük anlaşmazlıklardan biri.

Nadir toprak elementleri soru işareti

Çin’in küresel nadir toprak elementleri tedarik zincirindeki hâkimiyeti, Pekin’in Washington’a karşı en önemli ekonomik kozlarından biri haline geldi.

Financial Times’ın haberine göre Washington, Çin’in kesintisiz tedarik konusundaki taahhütlerini tamamen yerine getirmediği görüşünde.

Son dönemde Çin’den ABD’ye yapılan nadir toprak elementi sevkiyatlarının gerilemesi, Pekin’in tedariki yeniden bir baskı aracı olarak kullanabileceğine ilişkin endişeleri artırıyor.

Trump zirve sonrasında ticaret konusunda “ilerleme” sağlandığını söylese de belirli sektörlere veya ürünlere ilişkin yeni bir anlaşma açıklanmadı.

Zirve öncesinde gündeme gelen yaklaşık 30 milyar dolarlık karşılıklı tarife indirimi beklentisi de şimdilik gerçekleşmedi.

Stratejik ayrışma devam ediyor

Eurasia Group analisti Chiu’ya göre ticaret ateşkesinin uzatılması, iki ülkeye de ileri teknoloji ve nadir toprak elementleri gibi ulusal güvenlik açısından kritik sektörlerde stratejik ayrışmayı ilerletmek için zaman kazandırıyor.

Ancak ABD ve Çin ekonomilerinin önümüzdeki birkaç yıl içinde birbirlerine zarar verebilecek tedarik zinciri araçlarından tamamen kurtulmaları beklenmiyor.

Bu karşılıklı bağımlılık, Washington ile Pekin’i rekabeti tamamen kontrolden çıkarmak yerine daha yönetilebilir bir ilişki sürdürmeye teşvik edebilir.

ABD ile Çin arasındaki ekonomik görüşmeler, mayıs ayında oluşturulan ABD-Çin “Board of Trade” mekanizması üzerinden devam ediyor.

ABD Ticaret Temsilcisi Jamieson Greer, ilk görüşmelerde Amerikan tarım ürünleri ile Çin’in LNG ve düşük teknolojili ürünlerinin gündeme geldiğini belirtmişti.

İran yaptırımları da çözümsüz

Zirvede sonuç alınamayan konulardan biri de İran oldu.

Washington’ın İran’ın finansman kaynaklarını hedef alan ikincil yaptırımlarının Çin bankalarını da kapsama ihtimali, ABD-Çin ilişkilerindeki yeni gerilim alanlarından biri olarak öne çıkıyor.

Trump ayrıca Çin’in İran’a hedefleme istihbaratı sağladığı yönündeki haberleri reddetti.

MERICS analisti Insisa ise mevcut ticaret ateşkesinin temellerinin kırılgan olduğunu savunuyor.

Insisa’ya göre Pekin’in sanayi ve ticaret politikalarını Washington’ın talepleri doğrultusunda köklü biçimde değiştirmesi beklenmiyor. Trump sonrasındaki Amerikan yönetimlerinin de Çin konusunda mevcut yaklaşımı aynen sürdürmesi garanti değil.

Sonuç olarak Trump-Xi zirvesi iki ülke arasındaki gerilimin daha fazla tırmanmasını şimdilik engellemiş görünüyor. Ancak ticaret, YZ, Tayvan, nadir toprak elementleri ve İran gibi stratejik başlıkların hiçbirinde temel anlaşmazlıklar çözülmüş değil.

Washington’daki görkemli devlet ziyareti, ABD-Çin rekabetinde yeni bir dönemin başlangıcından çok, tarafların biraz daha zaman satın aldığı geçici bir ateşkes görüntüsü verdi.

The Guardian, Deutsche Welle, FT