Serbest Düşüşte Bir Ekonomi: İran’da Orta Sınıf Haritadan Silindi!

2006 yılında İran'da kişi başına düşen GSYİH 5 bin 975 dolar seviyesinde ve yıllık enflasyon yüzde 5,6 civarındaydı. 2017’ye gelindiğinde kişi başı gelir 5 bin 500 dolara gerilerken yıllık enflasyon yüzde 6,9’a yükseldi.

2018 yılı, ABD’nin nükleer anlaşmadan çekilmesiyle ilk büyük kırılmanın yaşandığı yıl oldu; kişi başı gelir 4 bin 783 dolara düşerken enflasyon ilk sert sıçramasını yaparak yüzde 20,6’ya fırladı. Düşüş 2019’da da devam etti; kişi başı gelir 3 bin 300 dolara kadar gerilerken, enflasyon dönemin rekorunu kırarak yüzde 50 seviyesine ulaştı.

Pandemi dönemi olan 2020'de İran vatandaşının ortalama yıllık geliri 2 bin 493 dolarla dibi gördü, enflasyon ise görece hafifleyerek yüzde 36,4 oldu. Kovid-19 krizinin sona ermesi ve petrol fiyatlarının yeniden yükselişe geçmesiyle 2021 yılında kişi başı gelir 4 bin 605 dolara tırmansa da enflasyon yeniden fırlayarak yüzde 43’ü buldu.

2024 yılına kadar kişi başı gelir 5 bin dolar bandında seyretti ancak enflasyon yüzde 50 civarında çakılı kaldı. 2025’e gelindiğinde ortalama gelir yeniden düşüşe geçerek 4 bin 260 dolara geriledi, enflasyon ise yüzde 49,4 olarak kayıtlara geçti.

Tahminler, içinde bulunduğumuz yıl itibarıyla İranlıların kişi başına düşen gelirinin 3 bin 415 dolara kadar gerileyeceğini, enflasyonun ise yüzde 90 sınırına dayanacağını gösteriyor.

Ekonomik Baskı ve Daralma

Ekonomik performans kanalında ise İran ekonomisi, Washington yönetiminin nükleer anlaşmadan çekilip Tahran’a yönelik ağır yaptırımları geri getirmesinin doğrudan etkisiyle 2018 yılında yüzde 4 ila 5 oranında küçüldü. Bu durum petrol ihracatında çakılmaya, piyasalarda felce ve milli parada çöküşe neden oldu.

Uluslararası Para Fonu (IMF) verilerine göre 2019’da İran ekonomisi yüzde 9,5 oranında küçülerek 1984’ten bu yana en kötü performansını sergiledi. Yaptırım politikasının dozu artırıldıkça petrol ve gaz sektörü ile devlet gelirleri üzerindeki baskı daha da ağırlaştı.

İran ekonomisi sonraki yıllarda da daralma trendinden kurtulamadı. İran Merkez Bankası verilerine göre geçen yıl ekonomi yüzde 0,7 küçülürken, IMF devam eden yaptırımlar, askeri gerilimler ve enerji krizlerinin etkisiyle bu oranı yüzde 1,5 olarak açıkladı.

IMF, 2026 yılı için İran ekonomisindeki küçülmenin —şiddetli stagflasyon, tırmanan mali baskılar ve yaptırımlar ortamında— yüzde 5,4 ila yüzde 6,1 arasında gerçekleşeceğini öngörüyor.

Riyalin Tarihi Çöküş Serüveni

İran Riyali, ABD Doları karşısında 2016’dan bu yana tarihi ve serbest bir düşüş yaşıyor. Serbest piyasada 2016 başında 30 bin riyal seviyesinde olan dolar kuru, 2026 yılı itibarıyla eşi benzeri görülmemiş bir çöküşle 1,5 milyon riyal sınırını aştı.

• 2016: Dolar yıla 30 bin riyalden başladı; siyasi belirsizlikler ve Donald Trump’ın ABD başkanı seçilmesiyle yıl sonunda 41 bin 500 riyale çıktı.

• 2018: ABD’nin anlaşmadan resmi olarak çekilip yaptırımları devreye sokmasıyla dolar 90 bin riyal eşiğine fırladı.

• 2019 - 2020: Enflasyonist baskılar ve döviz rezervlerinin tükenmesiyle riyal serbest düşüşünü sürdürdü; önce 130 bin bandını, ardından yüz binlerce riyallik seviyeleri aştı.

• 2025 - 2026: Şiddetli enflasyon dalgaları, ekonomik çalkantılar ve askeri-siyasi gerilimlerle kriz kontrolden çıktı. Serbest piyasada dolar kuru 2 milyon riyalin üzerine tırmandı.

Tırmanan Bütçe Açığı ve Derinleşen Yoksulluk

İran, 2016’dan bu yana uluslararası yaptırımlar, bölgesel ve küresel askeri gerilimler, yerel paranın erimesi ve satın alma gücünün yok olmasıyla derinleşen kronik bir kriz döngüsünün içinde.

Ekonominin siyasallaşması ve Batı yaptırımlarının yenilenmesi riyalin değerini yerle bir ederken; kamu bütçesinde açılan devasa delikler ve tırmanan enflasyon, orta ve alt gelir grubunun sırtındaki yükü dayanılmaz hale getirdi. Ailelerin reel gelirleri öyle bir seviyede eridi ki, gelirin neredeyse tamamı yalnızca temel gıda maddelerine harcanır oldu.

Bütçe açığı derinleştikçe yaz aylarında büyük şehirlerde ve eyaletlerde elektrik kesintileri tavan yaptı. Yakıt sektörünün iç talebi karşılayamaması nedeniyle yönetim benzin kotalarını düşürmek zorunda kaldı. Enerji kıtlığı ve yükselen işletme maliyetleri; sanayi ve tarım altyapısı üzerinde eşi görülmemiş bir baskı oluşturdu.

Yoksulluk oranları fırlarken, toplumun geniş kesimlerinde beslenme yetersizliği baş gösterdi. Geçim sıkıntısıyla boğuşan kitleler geçici işlere ve kemer sıkma tedbirlerine yönelirken; İran hükümeti büyüyen finansman açığını kapatabilmek adına dijital doğrulama ve destekleri karneye bağlama programlarına sığındı.

Satın Alma Gücü Yok Oldu, Orta Sınıf Eriydi

Mevcut veriler, İran şehirlerindeki yoksulluk oranının 2016’daki yüzde 20 seviyesinden günümüzde yüzde 36’ya yükseldiğini gösteriyor. Bu durum, milyonlarca yeni İranlının aşırı yoksulluk sınırının altına gerilemesine ve kentli orta sınıfın adeta haritadan silinmesine yol açtı.

• 2016 - 2017: Yoksulluk oranı gerilemiş, enflasyon tek haneli rakamlara inmiş ve Nükleer Anlaşma’nın imzalanmasıyla geçici bir iyimserlik havası esmişti.

• 2018 - 2019 (İlk Şok): ABD’nin anlaşmadan çekilmesiyle yaptırımlar geri döndü. Satın alma gücünün erimesi ve temel gıda fiyatlarındaki tırmanışla yoksulluk oranı yüzde 30 eşiğini aştı.

• 2020 - 2023 (Kronik Enflasyon Dönemi): Meclis raporlarına göre 26 milyondan fazla İran vatandaşı mutlak yoksulluk sınırının altına düştü. Maaşlar; gıda, et ve süt ürünlerindeki kontrolden çıkan zamların gerisinde kaldı.

• 2024 - 2026 (Topyatun Kriz Dönemi): Yoksulluk oranının yüzde 36’yı aşmasıyla kriz derinleşti. Yoksulluk dalgası artık sadece kırsalı değil, kentli orta sınıfın geniş kesimlerini de yuttu. İran ekonomisi, giperenflasyon ve paranın çöküşü nedeniyle adeta "sürekli yoksulluk üreten" bir yapıya büründü.