Endonezya Usulü Fonzi: Borsada MSCI Manipülasyonu, Milyarderlerin Serveti ve Yüzde 40'lık Çöküş

Endonezya borsasında bazı aracı kurumların, şirket hisselerini yapay işlemlerle yükselterek MSCI endekslerine sokmaya çalıştığı iddiaları büyük bir piyasa krizine dönüştü. Bloomberg'in araştırmasına göre, bazı hisselerde yüzde 5.000'i aşan yükselişler yaşanırken, aracı kurumlar ve büyük hissedarlar koordineli işlemlerle fiyatları ve işlem hacimlerini şişirmekle suçlanıyor. MSCI'nin uyarılarının ardından Endonezya borsası yüzde 40 gerilerken, düzenleyici kurumlar yaklaşık 116 milyon dolarlık cezalar kesti.

Yüzde 5.000 yükselen hissede inanılmaz fiyat hedefi

Endonezya'nın başkenti Cakarta'da ocak ayının sonlarında yayımlanan bir aracı kurum raporu, ülkenin sermaye piyasalarında yaşanan sıra dışı gelişmelerin sembolü haline geldi.

Samuel Sekuritas tarafından hazırlanan rapor, az tanınan bir Asya gıda ürünleri üreticisi olan PT Abadi Lestari Indonesia'nın hisselerini konu alıyordu.

Şirketin hisseleri yalnızca yedi hafta içinde yaklaşık yüzde 5.000 değer kazanmıştı.

Ancak aracı kurumun raporuna göre yükseliş henüz başlangıç aşamasındaydı.

Samuel Sekuritas, Abadi'nin yakında MSCI'nin önemli gösterge endekslerine alınacağını ve hisselerdeki toplam yükselişin yüzde 50.000'e yaklaşabileceğini öne sürüyordu.

Böyle bir değerleme, şirketin piyasa değerini Güney Koreli LG ve İtalyan lüks tüketim grubu Prada gibi uluslararası devlerin üzerine çıkarabilecekti.

Endonezya'da olağan dışı fiyat hareketleri o kadar yaygın ki, piyasa jargonunda aşırı şişirilmiş hisseler için kullanılan özel bir ifade bile bulunuyor: Deep-fried stocks, yani aşırı kızartılmış hisseler.

Ancak Bloomberg'in araştırmasına göre Abadi örneği, bu tür fiyat hareketlerinin çok daha sistematik bir yapıya dönüşmüş olabileceğini gösteriyor.

İddia: Aracı kurum kendi tavsiye ettiği hisseyi şişirdi

Bloomberg'in konuya yakın kaynaklara dayandırdığı haberine göre Samuel Sekuritas'ın işlem masaları, araştırma raporu yayımlanmadan haftalar önce Abadi hisselerinde fiyatları ve işlem hacimlerini artırmaya yönelik faaliyetlerde bulunuyordu.

Kaynaklar, aracı kurumun gerçek sahipleri gizleyen hesaplar ve mevcut müşteri portföyleri üzerinden yapay alım satım emirleri oluşturduğunu öne sürdü.

Borsa verileri, ilgili dönemde Abadi hisselerindeki işlemlerin yarısından fazlasının Samuel Sekuritas üzerinden gerçekleştirildiğini gösteriyor.

Bu süreçte hisse fiyatı, borsanın izin verdiği günlük azami yükseliş sınırına defalarca ulaştı.

İddialara göre amaç yalnızca hisse fiyatını yükseltmek değildi.

Şirketin MSCI endekslerine alınabilmesi için yüksek piyasa değeri ve yeterli işlem hacmi oluşturulmaya çalışılıyordu.

MSCI'ye girişin ardından endeksi takip eden büyük yabancı fonların hisse satın almak zorunda kalması bekleniyordu.

Böylece yükselen fiyatların yeni kurumsal alımlarla desteklenmesi hedefleniyordu.

Cakarta finans çevrelerinde bu yönteme "MSCI işlemi" adı veriliyor.

MSCI endeksine giriş neden bu kadar önemli?

MSCI endeksleri, dünya genelinde çok sayıda yatırım fonunun portföy dağılımında referans olarak kullanılıyor.

Bir şirketin bu endekslere alınması, özellikle endeksi birebir takip eden fonlardan otomatik alım talebi yaratabiliyor.

Endonezya'da ortaya atılan manipülasyon iddialarının merkezinde de bu mekanizma bulunuyor.

Bloomberg'in görüştüğü piyasa katılımcılarına göre bazı büyük hissedarlar, aracı kurumlarla çalışarak hisselerin fiyatını ve işlem hacmini yükseltiyor.

Bu sayede şirketlerin MSCI endekslerine giriş koşullarını sağlaması amaçlanıyor.

Endekse giriş gerçekleştikten sonra ise yabancı fonların alımları, daha önce yükseltilmiş fiyatları destekleyebiliyor.

Abadi'nin kurucusu, 35 yaşındaki Edwin Pranata'nın kontrolündeki hisselerin değeri de şirketin zirve fiyatında yaklaşık 1,3 milyar dolara ulaşmıştı.

Pranata, Bloomberg'e yaptığı yazılı açıklamada şirketinin yürürlükteki yasa ve düzenlemelere uygun faaliyet göstermeye bağlı olduğunu belirtti.

Şirketin sürdürülebilir büyümeye ve paydaşları için değer yaratmaya odaklandığını söyledi.

MSCI'den Endonezya'ya sert uyarı

Samuel Sekuritas'ın Abadi hakkındaki iyimser raporundan yalnızca iki gün sonra MSCI'nin yaptığı açıklama, Endonezya piyasasında büyük bir kırılma yarattı.

MSCI, ülke borsasında yatırım yapılabilirliği tehdit eden temel sorunlar tespit ettiğini duyurdu.

Endeks sağlayıcısı, özellikle koordineli işlemlerin hisse fiyatlarını bozduğuna ilişkin kaygılarını dile getirdi.

Bu sorunların giderilmemesi halinde Endonezya'nın gelişmekte olan piyasalar endeksinden çıkarılabileceği uyarısında bulundu.

Açıklamanın ardından Endonezya hisselerinde sert satışlar başladı.

Bloomberg'in haberindeki verilere göre:

• Abadi hisseleri zirvesinden yaklaşık yüzde 70 geriledi.

• Endonezya'nın gösterge borsa endeksi yüzde 40 düştü.

• Ülke borsası yılın en kötü performans gösteren piyasası haline geldi.

• Rupiah, hisse piyasasından çıkan sermayenin de etkisiyle Asya'nın en fazla değer kaybeden para birimi oldu.

MSCI'nin uyarısı, yalnızca birkaç şirketi değil, Endonezya piyasasının tamamına yönelik güveni sarstı.

Samuel Sekuritas suçlamaları reddediyor

Samuel Sekuritas'ın sahibi Eunice Satyono, Bloomberg'e verdiği röportajda şirketin koordineli işlemler yaptığını, yanıltıcı araştırma raporları hazırladığını veya gerçek sahipleri gizleyen hesaplar kullandığını reddetti.

Satyono, şirketin hiçbir yasa dışı faaliyete izin vermediğini söyledi.

Ancak röportajdan bir gün sonra Endonezya Finansal Hizmetler Otoritesi (OJK), Satyono'ya 2023 yılındaki başka bir hisse işlemiyle bağlantılı olarak piyasa manipülasyonu nedeniyle ceza verdiğini açıkladı.

OJK, Satyono'ya 5 milyar rupiah, yaklaşık 276 bin dolar para cezası uyguladı.

Düzenleyici kurum, söz konusu işlemlerde piyasa faaliyetleri, fiyatlar ve işlem koşulları hakkında yanlış veya yanıltıcı izlenim yaratıldığını belirtti.

Samuel Sekuritas bu yaptırımın tarafı olarak gösterilmedi.

Satyono ise cezaya ilişkin ek yorum talebine yanıt vermedi.

Milyarderlerin şirketleri de soruşturmada

Endonezya'daki incelemeler yalnızca Abadi ve Samuel Sekuritas ile sınırlı kalmadı.

Ülkenin en zengin iş insanlarıyla bağlantılı büyük şirketler de düzenleyicilerin dikkatini çekti.

Bunlar arasında milyarder Prajogo Pangestu'nun iş imparatorluğuna bağlı Barito Renewables Energy ve Franky Widjaja'nın Sinar Mas Grubu tarafından kontrol edilen kömür şirketi Dian Swastatika Sentosa bulunuyor.

Her iki şirketin yöneticileri de MSCI'nin ilk uyarısından sonra düzenleyiciler tarafından ifadeye çağrıldı.

İlk aşamada şirketlere yönelik işlem yapılmadı.

Ancak ekim ayında MSCI'nin ikinci uyarısından saatler sonra OJK, bu şirketlerle bağlantılı kişi ve kuruluşlara, ayrıca Pangestu'nun kontrolündeki Petrindo Jaya Kreasi ile ilişkili taraflara toplam 2,1 trilyon rupiah, yaklaşık 116 milyon dolar para cezası verdi.

Düzenleyici kurum, Dian ile bağlantılı bazı tarafların şirket hisselerinde suç teşkil eden piyasa manipülasyonu gerçekleştirdiğini açıkladı.

Barito Renewables ve Petrindo ile bağlantılı tarafların ise yanıltıcı işlemler yaptığı belirtildi.

Pangestu ile yakın ilişkileri bulunan aracı kurum PT Henan Putihrai Sekuritas da kara para aklamayla ve terörizmin finansmanıyla mücadele düzenlemelerini ihlal ettiği gerekçesiyle cezalandırılan kuruluşlar arasında yer aldı.

Henan, OJK'nin kararına saygı duyduğunu ve gerekli uyum süreçlerini değerlendirdiğini bildirdi.

Her şey 2023'teki halka arzla başladı

Bloomberg'in araştırmasına göre Endonezya'daki MSCI odaklı hisse işlemlerinin yaygınlaşmasında Barito Renewables'ın 2023 yılındaki halka arzı önemli rol oynadı.

Şirketin hisseleri halka arzdan sonraki birkaç hafta içinde yaklaşık yüzde 1.000 yükseldi.

Bu yükseliş, Barito Renewables'ı Endonezya'nın en değerli şirketlerinden biri haline getirirken Pangestu'yu da ülkenin en zengin iş insanı konumuna taşıdı.

Bloomberg'e konuşan kaynaklar, yükselişte Henan Putihrai Sekuritas üzerinden gerçekleştirilen ve işlem hacmini artırmayı amaçlayan faaliyetlerin etkili olduğunu öne sürdü.

Henan ise Barito Renewables hisselerinin fiyatını yasa dışı yöntemlerle yükselttiği iddiasını reddetti.

Şirket, yükselişte şirket büyüklüğü ve analist ilgisi dahil birçok unsurun etkili olabileceğini savundu.

Hisselerin yüzde 97'si birkaç yatırımcının elindeydi

Barito Renewables örneğinin dikkat çekici yönlerinden biri de halka açık hisselerin sınırlı olmasıydı.

Borsa yetkililerinin daha sonra yaptığı belirlemeye göre Pangestu ve küçük bir yatırımcı grubu, şirket hisselerinin yüzde 97'sini kontrol ediyordu.

Bu durum, piyasada serbestçe alınıp satılabilecek hisse miktarını ciddi biçimde sınırlıyordu.

Şirketin MSCI endeksine alınacağı beklentisiyle hisse satın almak isteyen yatırımcılar, yeterli miktarda hisse bulmakta zorlanıyordu.

Sınırlı arz karşısında artan talep, fiyatların daha da yükselmesine neden oluyordu.

Barito Renewables, 2025 yılında MSCI endekslerine dahil edildi.

OJK, daha sonra verdiği cezalarda bu arz sıkışıklığını ve bunun oluşturulmasına yönelik düzenlemeleri de dikkate aldı.

Ev çalışanlarının hesapları bile kullanılmış

Bloomberg'in doğrudan işlem süreçlerine katılmış kişilere dayandırdığı araştırma, iddia edilen manipülasyon yöntemlerinin nasıl işlediğine ilişkin ayrıntılar da içeriyor.

Anlatılan yönteme göre büyük hissedarlar önce hisse fiyatını yükseltmek üzere bir aracı kurumla anlaşıyor.

Aracı kurum daha sonra gerçek sahipler adına hisse tutan kişiler üzerinden hesaplar açıyor.

Bu kişiler arasında büyük yatırımcıların ev çalışanları, bahçıvanları ve çocuk bakıcıları da bulunabiliyor.

Ardından söz konusu hesaplar arasında koordineli alım satım işlemleri gerçekleştiriliyor.

Bu işlemlerle hem hisse fiyatının hem de işlem hacminin yükseltilmesi hedefleniyor.

Kaynaklardan birine göre aracı kurumlar, bu işlemler karşılığında sektör ortalamasının yaklaşık iki katına ulaşan, yüzde 0,6'ya varan komisyonlar alabiliyor.

Ayrıca hisselerde yaratılan ek piyasa değerinden de pay elde edilebildiği öne sürülüyor.

Bunlar Bloomberg'in kaynaklarına dayandırdığı iddialar olup bütün işlemler hakkında kesinleşmiş yargı kararları bulunduğu anlamına gelmiyor.

Düzenleyiciler harekete geçti

MSCI'nin baskısı ve Endonezya hükümetinin artan endişeleri üzerine OJK ve borsa yönetimi piyasa düzenlemelerini sıkılaştırmaya başladı.

Şubat ayında Singapur merkezli UOB Kay Hian'ın Endonezya aracı kurumuna, halka arzlarda hisse dağıtım prosedürlerindeki eksiklikler nedeniyle yaptırım uygulandı.

Şirketin menkul kıymet yüklenim lisansı bir yıl süreyle askıya alındı ve para cezası verildi.

Daha sonra PT NH Korindo Sekuritas Indonesia da benzer yaptırımlarla karşılaştı.

Mart ayında ise borsa yönetimi, şirketlerin halka açık tutmak zorunda olduğu asgari hisse miktarını iki katına çıkardı.

Ayrıca hisselerinin büyük bölümü az sayıda yatırımcının kontrolünde bulunan şirketler ilk kez kamuoyuna açık biçimde belirlendi.

Bu bilgiler MSCI'nin endeks değerlendirmelerinde önemli rol oynadı.

MSCI dokuz şirketi endeksten çıkardı

MSCI, yeni veriler ışığında Endonezya endeksinde bulunan şirketlerin yaklaşık yarısının gerekli işlem koşullarını karşılamadığını belirledi.

Bunun üzerine dokuz şirket endekslerden çıkarıldı.

Bu şirketler arasında Barito Renewables, Petrindo Jaya Kreasi, Chandra Asri Pacific ve Dian Swastatika Sentosa da yer aldı.

Barito Renewables hisseleri kararın ardından saatler içinde yüzde 11 geriledi.

İki hafta sonra ise fiyatlar halka arzın hemen ardından görülen seviyelere yaklaştı.

Petrindo ve Chandra Asri Pacific hisseleri de yüzde 10'un üzerinde değer kaybetti.

Dian Swastatika Sentosa'nın endeksten çıkarılması ayrıca dikkat çekti.

Şirketin daha önce MSCI endekslerine alınmasının ardından hisseleri hızla yükselmişti.

Yabancı fon yöneticileri, endeksteki ağırlığı karşılayacak kadar hisse bulmakta zorlandıkları gerekçesiyle MSCI'ye şikâyette bulunmuştu.

Bloomberg'in kaynaklarına göre bu şikâyetler, MSCI'nin Endonezya piyasasına yönelik incelemelerini hızlandıran gelişmeler arasında yer aldı.

Cumhurbaşkanı Prabowo'dan MSCI'ye tepki

Borsadaki sert düşüş, Endonezya'da siyasi tartışmaları da beraberinde getirdi.

Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto, geçen ay ulusal televizyonda yayımlanan konuşmasında ülkesine yönelik geniş çaplı bir baskı kampanyası yürütüldüğünü savundu.

MSCI'yi doğrudan hedef alan Prabowo, Endonezya'nın hiçbir güçten korkmayacağını ve tehditlere boyun eğmeyeceğini söyledi.

Öte yandan Bloomberg'in haberinde, Prabowo'nun giderek daha popülist olarak değerlendirilen politikalarının ve alışılmadık ekonomi yönetimi tercihlerinin de yatırımcı güvenini zayıflattığı belirtiliyor.

MSCI ise düzenleyicilerin başlattığı reformları olumlu bulmakla birlikte, yaptırımların daha tutarlı ve etkin uygulanması gerektiğini vurguluyor.

Asıl kayıp yatırımcı güveninde

Endonezya borsasındaki gelişmeler, hisse fiyatlarının piyasa koşullarından ziyade koordineli işlemlerle belirlendiğine yönelik şüphelerin ne kadar ağır sonuçlar yaratabileceğini gösteriyor.

Ülkede daha önce çalışmış yatırımcı Ricky Ho, büyük bir gelişmekte olan piyasanın böyle bir durumla karşı karşıya kalmasını olağanüstü olarak nitelendirdi.

Ho'ya göre hisse fiyatlarının yapay biçimde yükseltilmesi yalnızca ilgili şirketlerin yatırımcılarına zarar vermiyor.

Fiyatların herhangi bir anda çökebileceği korkusu, yatırımcıların sağlıklı şirketlere duyduğu güveni de sarsabiliyor.

Bu nedenle manipülasyon şüpheleri, tek tek hisselerden bütün piyasaya yayılan bir güven krizine dönüşebiliyor.

Ho, düzenleyicilerin temel hedefinin yatırımcıların ekrandaki fiyatların güvenilirliğini sorgulamak zorunda kalmayacağı ölçüde şeffaf bir piyasa oluşturmak olması gerektiğini belirtti.

Endonezya'daki kriz, MSCI endekslerine giriş beklentisi etrafında oluşan spekülatif işlemlerin, denetim yetersizliğiyle birleştiğinde ülkenin tamamını etkileyen bir sermaye piyasası sorununa dönüşebileceğini ortaya koyuyor.

Bloomberg

Güldem Atabay ve Atilla Yeşilada tarafından kaleme alınan GADT Raporlarına abone olmak ister misiniz?

Bize e-mail atın: istanbulanalytics@gmail com

Raporlar ücretlidir, yatırım önerisi içermez.