Bireysel Yatırımcılar 30 Yıldır Akıllanmadı mı? Peki, Borsa İstanbul'daki Yatırımcıların Durumu Ne?

Eski hedge fon yöneticisi Victor Haghani'ye göre bireysel yatırımcılar, finansal piyasalara erişim imkânları artmasına rağmen 30 yıl öncesine kıyasla çok daha bilinçli hale gelmiş değil. Profesyonel yatırımcılarla rekabet etmek giderek zorlaşırken, uzmanlar geniş tabanlı endeks fonlarının bireysel yatırımcılar için daha uygun bir seçenek olabileceğini belirtiyor. Türkiye'de ise yüksek enflasyon, halka arz çılgınlığı, spekülatif hisselere yönelim ve sosyal medya etkisi yatırımcıların karşılaştığı riskleri artırıyor.

Eski Hedge Fon Yöneticisinden Çarpıcı Uyarı

Bireysel yatırımcıların hisse senedi seçerek veya karmaşık borsa yatırım fonlarına (ETF) yatırım yaparak piyasayı yenme çabaları, bekledikleri sonuçları vermeyebilir.

Elm Wealth'in kurucusu ve yatırım direktörü Victor Haghani, CNBC'nin ETF Edge programında yaptığı değerlendirmede, bireysel yatırımcıların 30 yıl öncesine kıyasla belirgin biçimde daha sofistike hale geldiğinden emin olmadığını söyledi.

Bir dönem ünlü hedge fon Long-Term Capital Management'ın kurucu ortakları arasında yer alan Haghani, yatırımcıların hâlâ aynı psikolojik hatalara düştüğünü vurguladı.

Özellikle geçmişte yaşanan fiyat hareketlerinin gelecekte de devam edeceğine inanma eğiliminin yatırım kararlarını olumsuz etkilediğini belirtti.

Finans literatüründe extrapolation bias olarak adlandırılan bu davranış, yükselen hisselerin yükselmeye devam edeceği veya geçmişte kazandıran yatırım stratejilerinin gelecekte de aynı başarıyı sağlayacağı varsayımına dayanıyor.

Haghani'ye göre bireysel yatırımcıların piyasadan daha yüksek getiri elde etmesi, yani alfa üretmesi, giderek zorlaşıyor.

Bu nedenle düşük maliyetli, geniş tabanlı endeks fonlarının yatırımcılar için daha mantıklı bir seçenek olabileceğini savunuyor.

“İşleminizin Karşı Tarafında Ken Griffin Olabilir”

Haghani'nin dikkat çektiği temel sorunlardan biri, bireysel yatırımcılarla büyük finans kuruluşları arasındaki teknolojik ve finansal güç farkı.

Citadel, Jane Street ve Hudson River Trading gibi kuruluşlar, gelişmiş algoritmalar, yüksek hızlı işlem sistemleri ve büyük araştırma bütçeleri sayesinde piyasalardaki fırsatları değerlendirebiliyor.

Haghani, bu şirketlerin her yıl teknolojiye milyarlarca dolar harcayabilecek kaynaklara sahip olduğunu hatırlattı.

Evinde bilgisayar başında hisse senedi alıp satan bireysel yatırımcının ise işlemin karşı tarafında Citadel'in patronu Ken Griffin gibi profesyonellerin bulunabileceğini unutmaması gerektiğini söyledi.

Böyle bir rekabetin küçük yatırımcı açısından iyi sonuçlanma ihtimalinin sınırlı olduğunu belirtti.

Karmaşık Fonlar Tamamen Gereksiz mi?

RBC Capital Markets'ın küresel ETF stratejisi direktörü Valerie Grimba ise farklı yatırım ürünlerinin bireysel yatırımcılar açısından yararlı olabileceği görüşünde.

Grimba'ya göre yatırım seçeneklerinin artması olumlu bir gelişme.

Örneğin 10-15 hisse senedinden oluşan tematik fonlar, yatırımcıların belirli bir sektördeki büyümeden yararlanmasına olanak sağlayabilir. Böylece yatırımcı, sektörün gelecekteki en başarılı şirketini önceden belirlemek zorunda kalmaz.

Türev araçlara dayalı bazı fonlar da farklı yöntemlerle düzenli gelir elde etmek amacıyla kullanılabilir.

Ancak Grimba önemli bir koşula dikkat çekiyor: Yatırımcı satın aldığı ürünün nasıl çalıştığını, hangi varlıklara yatırım yaptığını ve hangi riskleri taşıdığını anlamalı.

Grimba'nın yaklaşımına göre, bir yatırımcı satın aldığı ETF'nin içeriğini arkadaşına basitçe açıklayamıyorsa o ürüne yatırım yapmadan önce yeniden düşünmeli.

Peki, Borsa İstanbul'daki Küçük Yatırımcı Ne Durumda?

Türkiye'deki bireysel yatırımcıların davranışları, uluslararası piyasalarda gözlenen eğilimlerle önemli benzerlikler taşıyor.

Ancak Türkiye'de yüksek enflasyon, Türk lirasının değer kaybı ve finansal piyasalardaki oynaklık bu davranışların sonuçlarını daha da ağırlaştırabiliyor.

Borsa İstanbul üzerine yapılan akademik çalışmalar ve Merkezi Kayıt Kuruluşu'nun (MKK) yatırımcı verileri, bireysel yatırımcıların önemli bir bölümünün BIST 100 veya BIST 30 gibi gösterge endeksleri düzenli biçimde geride bırakmakta zorlandığına işaret ediyor.

Üstelik yatırımcıların yalnızca nominal Türk lirası getirilerine bakması, gerçek performansın olduğundan daha başarılı görünmesine yol açabiliyor.

Enflasyon ve döviz kuru değişimleri hesaba katıldığında, kâğıt üzerinde kazanç sağlayan bir yatırımcının gerçekte satın alma gücünü kaybetmiş olması mümkün.

1. Sürü Psikolojisi ve Zarardaki Hisseyi Satamama

Türkiye'deki bireysel yatırımcıların davranışlarında iki eğilim öne çıkıyor.

Bunlardan ilki, yatırımcıların başkalarının alım satım kararlarını takip etmesi, yani sürü psikolojisi.

İkincisi ise finans literatüründe disposition effect olarak bilinen davranış.

Bu eğilimde yatırımcılar kazandıran hisseleri erken satarken, zarar ettikleri hisseleri uzun süre portföylerinde tutuyor.

Sonuçta kârlar sınırlanırken zararlar büyüyebiliyor.

2. Küçük Hisse Tutkusu

Borsa İstanbul'daki bireysel yatırımcıların önemli bir bölümü, BIST 30 gibi büyük şirketlerin ağırlıkta olduğu endekslerden ziyade küçük ve orta ölçekli, yüksek oynaklığa sahip hisselere yöneliyor.

Piyasada yan hisseler olarak adlandırılan bu şirketler, likiditenin bol olduğu dönemlerde kısa sürede olağanüstü yükselişler gösterebiliyor.

Ancak bu yükselişlerin sürdürülebilirliği ayrı bir mesele.

Spekülatif fiyat hareketlerinin ardından yaşanan sert düzeltmeler, özellikle yükselişin son aşamasında piyasaya giren bireysel yatırımcıların ciddi kayıplarla karşılaşmasına neden olabiliyor.

3. Halka Arz Efsanesi

Türkiye'de son yıllarda milyonlarca yeni yatırımcının borsaya yönelmesinde halka arzlar önemli rol oynadı.

Birçok yatırımcı, halka arz edilen hisselerin ilk işlem günlerinde art arda tavan fiyatlardan yükselmesini neredeyse garantili kazanç olarak görmeye başladı.

Oysa ilk günlerdeki nominal kazançlarla uzun vadeli yatırım performansı aynı şey değil.

Halka arz heyecanı sona erdikten sonra hisseleri portföyünde tutmaya devam eden yatırımcılar, zaman zaman BIST 100'ün oldukça gerisinde kalan getirilerle karşılaştı.

Halka arz fiyatının cazip olması, şirketin uzun vadede başarılı bir yatırım olacağını garanti etmiyor.

4. Enflasyonun Yarattığı Getiri Yanılsaması

Türkiye'deki yatırımcıların karşılaştığı en önemli sorunlardan biri, nominal kazançla reel kazancın birbirine karıştırılması.

Örneğin bir hisse senedinin bir yılda %30 yükselmesi, aynı dönemde enflasyon %40 ise yatırımcının satın alma gücünü koruduğu anlamına gelmiyor.

Benzer şekilde Türk lirası bazında kazanç sağlayan bir yatırımcı, dolar veya altın karşısında zarar etmiş olabilir.

Bu nedenle yatırım performansının yalnızca TL cinsinden değil, enflasyondan arındırılmış olarak ve alternatif yatırım araçlarıyla karşılaştırılarak değerlendirilmesi gerekiyor.

Özellikle üç ila beş yıllık dönemlerde aktif alım satım stratejilerinin başarısını ölçerken dolar, altın ve çeşitlendirilmiş yatırım fonları önemli karşılaştırma ölçütleri oluşturuyor.

Çok İşlem Yapmak Daha Fazla Kazandırmıyor

Bireysel yatırımcıların sık karşılaştığı bir diğer sorun, aşırı işlem yapma eğilimi.

Kısa vadeli fiyat hareketlerini yakalamak amacıyla sürekli alım satım yapmak, komisyon giderlerini artırıyor.

Buna alış ve satış fiyatları arasındaki farklar, işlemlerin beklenen fiyattan gerçekleşmemesi ve yanlış zamanlama kararları da ekleniyor.

Sonuçta yatırımcı doğru hisseyi seçmiş olsa bile sık işlem yapması nedeniyle elde ettiği net getiri düşebiliyor.

Yüksek oynaklık dönemlerinde bu sorun daha da belirginleşiyor.

Sosyal Medya, Bilgi Eşitsizliği ve Manipülasyon Riski

Türkiye'deki bireysel yatırımcıların karşılaştığı yapısal sorunların başında bilgi eşitsizliği geliyor.

Kurumsal yatırımcılar profesyonel araştırma ekiplerine, gelişmiş işlem sistemlerine ve risk yönetimi araçlarına erişebilirken bireysel yatırımcıların önemli bir bölümü sosyal medyadaki yorumlara dayanarak karar veriyor.

Özellikle Telegram grupları ve X üzerinden yayılan hisse tavsiyeleri, yatırımcıların aynı hisselere yönelmesine neden olabiliyor.

Bazı durumlarda bu ortam, fiyatların yapay biçimde yükseltilip ardından hisselerin küçük yatırımcılara satıldığı manipülatif işlemlere zemin hazırlıyor.

Bir başka sorun ise portföy çeşitlendirmesinin yetersizliği.

Yatırımcıların birikimlerini yalnızca birkaç spekülatif hisseye yoğunlaştırması, tek bir şirkette yaşanabilecek olumsuz gelişmenin bütün portföyü etkilemesine yol açıyor.

Yüksek Enflasyon Küçük Yatırımcıyı Risk Almaya Zorluyor

Türkiye'yi gelişmiş piyasalardan ayıran en önemli unsurlardan biri de makroekonomik koşullar.

Yüksek enflasyon, milyonlarca tasarruf sahibini birikimlerinin satın alma gücünü koruyabilmek için alternatif yatırım araçları aramaya yöneltti.

Borsa İstanbul, bu süreçte yalnızca uzun vadeli yatırım yapmak isteyenlerin değil, enflasyondan kaçmaya çalışan deneyimsiz tasarruf sahiplerinin de adresi oldu.

Ancak hisse senedi piyasası, kısa vadede sermayenin korunmasını garanti eden bir araç değil.

Yatırımcıların yeterli risk değerlendirmesi yapmadan piyasaya girmesi, olağan fiyat düzeltmelerinde bile panik satışlarını tetikleyebiliyor.

Böylece enflasyondan korunmak amacıyla alınan riskler, tasarrufların daha da erimesiyle sonuçlanabiliyor.

Sonuç: Küçük Yatırımcı İçin Asıl Sorun Bilgi Değil, Davranış

Victor Haghani'nin değerlendirmesi, Türkiye'deki bireysel yatırımcılar açısından da önemli bir tartışma başlatıyor.

Finansal bilgiye erişimin kolaylaşması, yatırım uygulamalarının yaygınlaşması ve yeni yatırım ürünlerinin ortaya çıkması, bireysel yatırımcıların mutlaka daha başarılı hale geldiği anlamına gelmiyor.

Profesyonel yatırımcılarla rekabet, psikolojik önyargılar, yüksek işlem sıklığı ve yetersiz çeşitlendirme küçük yatırımcının performansını olumsuz etkileyebiliyor.

Türkiye'de bunlara yüksek enflasyon, döviz kuru riski ve spekülatif hisselere yönelik yoğun ilgi de ekleniyor.

Dolayısıyla Borsa İstanbul'daki bireysel yatırımcı için temel soru yalnızca hangi hissenin yükseleceği değil, uzun vadede enflasyonu ve alternatif yatırım araçlarını geride bırakacak bir getiri elde edip edemeyeceği.

Not: Türkiye'ye ilişkin değerlendirmeler, aktarılan araştırma bulguları ve piyasa gözlemlerine dayanmaktadır. Belirli bir dönem ve yatırımcı örneklemi için doğrulanmış toplu getiri istatistikleri sunulmadığından, tüm bireysel yatırımcıların aynı performansı gösterdiği sonucu çıkarılmamalıdır.

CNBC, ParaAnaliz

Güldem Atabay ve Atilla Yeşilada tarafından kaleme alınan GADT Raporlarına abone olmak ister misiniz?

Bize e-mail atın: istanbulanalytics@gmail com

Raporlar ücretlidir, yatırım önerisi içermez.