ANALİZ | Türkiye-Azerbaycan krizinde sular duruldu mu? Erdoğan'ın Bakü ziyareti gerilimi bitirmeye yetmedi

Türkiye ile Azerbaycan arasında başörtüsü tartışmasıyla görünür hale gelen diplomatik gerilim, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın Azerbaycan ziyareti sonrasında hafiflese de görüş ayrılıkları ortadan kalkmış değil. Bakü, Ankara'nın Azerbaycan'ın içişlerine ve İsrail ile ilişkilerine müdahale etmemesini istiyor. İki ülke arasındaki enerji ve savunma işbirliği devam ederken, Güney Kafkasya'da ABD'nin artan etkisi, Zengezur'daki Trump Koridoru ve İran savaşı ilişkileri daha karmaşık hale getiriyor.

Başörtüsü krizi yatıştı, ancak güven sorunu sürüyor

Türkiye ile Azerbaycan arasında uzun yıllardır kullanılan “iki devlet, tek millet” söylemi, son dönemde yaşanan diplomatik anlaşmazlıkların gölgesinde yeniden tartışılıyor.

Başörtüsü meselesi üzerinden başlayan gerilim, iki ülkenin egemenlik anlayışı, İsrail politikaları, Ermenistan ile normalleşme süreci ve Güney Kafkasya'daki jeopolitik rekabet gibi daha kapsamlı görüş ayrılıklarını görünür hale getirdi.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın Azerbaycan ziyareti, krizin daha fazla büyümesini önleyen önemli bir diplomatik temas oldu.

Ancak ziyaretin ardından ortaya çıkan tablo, ilişkilerdeki bütün sorunların çözüldüğünü söylemek için yeterli değil.

Bakü'nün temel beklentisi, Ankara'nın Azerbaycan'ın iç siyasi tercihlerini ve üçüncü ülkelerle ilişkilerini kendi politikalarına göre şekillendirmeye çalışmaması.

Özellikle Azerbaycan'ın İsrail ile yakın ilişkileri ve Türkiye bağlantılı İslamcı sivil toplum kuruluşlarının ülkedeki faaliyetleri, gerilimin devam edebileceği başlıklar arasında bulunuyor.

Bakü'nün mesajı: Eşit ortaklık, içişlerine müdahale yok

Azerbaycan yönetiminin rahatsızlığının merkezinde, Türkiye'nin kendisini ilişkide yönlendirici veya belirleyici taraf olarak konumlandırdığı algısı yer alıyor.

Bakü merkezli Atlas Araştırma Merkezi Başkanı Elkhan Şahinoğlu, AFP'ye yaptığı değerlendirmede Azerbaycan'ın Türkiye ile ilişkilerinde küçük kardeş konumunu kabul etmediğini belirtti.

Şahinoğlu'na göre Bakü, iki ülke arasındaki ilişkilerin eşit ortaklık temelinde yürütülmesinde ısrar ediyor.

Washington merkezli Middle East Institute uzmanı Gönül Tol da başörtüsü tartışmasının daha derin bir anlaşmazlığın belirtisi olduğunu savundu.

Tol'a göre ilişkilerde uzun süredir devam eden görüş ayrılıkları şu başlıklarda yoğunlaşıyor:

• Azerbaycan'ın egemenliği ve içişlerine müdahale konusundaki hassasiyeti.

• Ankara'nın Bakü üzerindeki siyasi ve toplumsal etkisi.

• Azerbaycan'ın İsrail ile yakın ilişkileri.

• Türkiye'nin Ermenistan ile normalleşme girişimleri.

Hazar Araştırma ve Analiz Merkezi Başkanı Elman Fattah da Radio Free Europe/Radio Liberty'ye yaptığı değerlendirmede, Bakü'nün Ankara'ya kendi dış politika kararları üzerinde veto yetkisi tanımak istemediğini söyledi.

Fattah, Aliyev'in iki ülke arasındaki örtülü gerilimleri bilinçli biçimde din alanına taşıdığını savundu.

Erdoğan'ın başörtüsü açıklamaları Bakü'de neden tepki çekti?

İki ülke arasındaki son anlaşmazlıkların en görünür boyutu, Türkiye'den yapılan başörtüsü ve dini özgürlükler konulu açıklamalar oldu.

Middle East Eye'ın haberine göre Erdoğan'ın ekim ayında bir vakıf etkinliğinde yaptığı konuşmada, Türkiye'deki çocukların artık kıyafetleri veya siyasi görüşleri nedeniyle eğitim için yurt dışına gitmek zorunda kalmadığını söylemesi Azerbaycan'da eleştiri olarak algılandı.

Bakü yönetiminin, Türkiye'den gelen bu tür açıklamaları Azerbaycan'ın iç toplumsal düzenine yönelik müdahale olarak değerlendirdiği belirtiliyor.

Azerbaycan'ın laik devlet yapısı ve din politikaları, Türkiye'deki iktidar çevrelerinin bazı yaklaşımlarından farklılık gösteriyor.

Ancak tartışmanın yalnızca başörtüsüyle sınırlı olmadığı, uzmanların değerlendirmelerinde de öne çıkıyor.

Azerbaycan'da faaliyet gösteren Türkiye bağlantılı İslamcı sivil toplum kuruluşlarının geleceği, ilişkilerde henüz tamamen açıklığa kavuşmamış konulardan biri.

Ankara'nın bu kuruluşların faaliyetlerini sınırlandırmaları yönünde herhangi bir uyarıda bulunup bulunmadığına ilişkin doğrulanmış bir bilgi bulunmuyor.

Aliyev'den Erdoğan'a Karabağ mesajı

Gerilimin siyasi boyutu, Karabağ zaferinin yıl dönümü dolayısıyla düzenlenen törenlerde de gündeme geldi.

Gazeteci Zeynep Gürcanlı'nın değerlendirmesine göre Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Hankendi'deki kutlamalarda Azerbaycan askerlerinin Karabağ'daki rolünü özellikle vurguladı.

Aliyev'in, Ermenistan'a karşı askeri başarıyı sağlayanların Azerbaycanlı askerler olduğunu söylemesi, Erdoğan'ın daha önce kullandığı “Nasıl ki Karabağ'a girdiysek” ifadesine dolaylı bir yanıt olarak yorumlandı.

Erdoğan'ın sözleri Azerbaycan'da daha önce rahatsızlık yaratmıştı.

Bakü, Karabağ'daki askeri zaferin Azerbaycan'ın egemenliği ve silahlı kuvvetlerinin başarısı olarak değerlendirilmesine özel önem veriyor.

Aliyev'in törenlerdeki açıklamalarının doğrudan Erdoğan'a yönelik olup olmadığı kesinleşmiş değil.

Ancak Gürcanlı, söz konusu ifadelerin iki lider arasındaki hassasiyetleri yansıttığını savunuyor.

Özgür Özel'in telefon görüşmesi neden dikkat çekti?

Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev'in sosyal medya üzerinden yaptığı bir başka paylaşım da Ankara-Bakü ilişkileri açısından yorumlara neden oldu.

Aliyev, Karabağ zaferinin yıl dönümünde Türkiye'deki ana muhalefet lideri Özgür Özel'in kendisini telefonla aradığını duyurdu.

Gürcanlı'nın aktardığına göre Özel, önceki yıllarda da aynı vesileyle Aliyev'i aramıştı.

Ancak Azerbaycan Cumhurbaşkanı bu görüşmeleri daha önce resmi sosyal medya hesabından duyurmamıştı.

Bu nedenle son paylaşımın, Bakü'nün Ankara'ya diplomatik bir mesajı olabileceği değerlendirildi.

Bununla birlikte görüşmenin kamuoyuna duyurulmasının doğrudan Türkiye hükümetine yönelik bir tepki amacı taşıdığına ilişkin resmi bir açıklama bulunmuyor.

Asıl anlaşmazlıklardan biri İsrail

Türkiye ile Azerbaycan arasındaki görüş ayrılıklarının en önemli başlıklarından biri İsrail ile ilişkiler.

Azerbaycan, İsrail ile savunma sanayisi, istihbarat ve ekonomi alanlarında uzun yıllardır yakın işbirliği yürütüyor.

İsrail, 2020 Karabağ savaşı sırasında Azerbaycan'a silah sağlayan ülkeler arasında yer aldı.

Buna karşılık Ankara'nın İsrail'e yönelik politikası, Gazze savaşı nedeniyle giderek daha sert hale geldi.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, İsrail'i Gazze'de soykırım yapmakla suçladı.

Bakü ise İsrail ile ilişkilerini Türkiye'nin dış politika tercihlerinden bağımsız biçimde sürdürmek istiyor.

Zeynep Gürcanlı'nın değerlendirmesine göre Aliyev yönetimi, İsrail ile ilişkilerin bozulmasının siyasi ve ekonomik maliyetini Türkiye ile yaşanan anlaşmazlıklardan daha yüksek görüyor olabilir.

İsrail'in Azerbaycan'a sağladığı askeri ve istihbarat desteğinin yanı sıra Washington ile ilişkilerdeki rolü de bu tercihte etkili faktörler arasında gösteriliyor.

İran savaşıyla birlikte Azerbaycan-İsrail ilişkilerinin stratejik önemi daha da artmış durumda.

Erdoğan ve Herzog gerilimi Bakü'ye yansıdı

Middle East Eye'ın haberine göre Ankara ile Bakü arasındaki anlaşmazlık, ekim ayında düzenlenen Asya'da İşbirliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı toplantısında da kendisini gösterdi.

Haberde Erdoğan'ın İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog ile karşılaşmamak amacıyla zirveye katılmadığı belirtildi.

Dışişleri Bakanı Hakan Fidan'ın da Herzog'un konuşmasını boykot ettiği aktarıldı.

Bakü'nün bu tavrı Aliyev'e yönelik dostane olmayan bir hareket olarak değerlendirdiği öne sürüldü.

Azerbaycan yönetimi, İsrail ile ilişkilerinin Türkiye'nin İsrail politikası nedeniyle sınırlandırılmasını istemiyor.

Bu durum, iki müttefikin Orta Doğu politikasında birbirinden farklı önceliklere sahip olduğunu ortaya koyuyor.

Ermenistan ile normalleşme de sorun yaratıyor

Türkiye ile Azerbaycan arasındaki bir başka görüş ayrılığı Ermenistan ile ilişkilerin normalleştirilmesi sürecinde yaşanıyor.

Türkiye, 1993 yılında Azerbaycan ile dayanışma amacıyla Ermenistan kara sınırını kapatmıştı.

Son yıllarda Ankara, Erivan ile diplomatik ilişkileri normalleştirmek ve sınırların açılmasına yönelik adımlar atmak istiyor.

Ancak Bakü, bu sürecin Azerbaycan ile Ermenistan arasında kapsamlı bir barış anlaşmasına bağlı kalmasını savunuyor.

OC Media'nın değerlendirmesine göre Ankara ile Bakü arasındaki temel fark, normalleşmenin zamanlaması ve koşullarına ilişkin yaklaşımlardan kaynaklanıyor.

Türkiye, Ermenistan ile ilişkilerini geliştirmek isterken Azerbaycan'ın güvenlik ve siyasi taleplerini de dikkate almak zorunda kalıyor.

Bu denge, Güney Kafkasya'da yeni ulaşım ve ticaret koridorlarının oluşturulması açısından önem taşıyor.

Zengezur'da Trump Koridoru: ABD bölgeye yerleşiyor

Türkiye-Azerbaycan ilişkilerindeki gerilim, Güney Kafkasya'da ABD'nin etkisinin arttığı bir döneme denk geliyor.

Gazeteci Zeynep Gürcanlı'nın analizine göre İran savaşının etkileri, Güney Kafkasya ve Hazar Havzası'nda giderek daha belirgin hale geliyor.

Bu gelişmelerin merkezinde, Zengezur güzergâhında oluşturulması planlanan Trump Uluslararası Barış ve Refah Rotası (TRIPP) bulunuyor.

TRIPP, Azerbaycan'ın ana toprakları ile Nahçıvan arasında Ermenistan'ın güneyinden geçecek bir ulaşım bağlantısı kurulmasını amaçlıyor.

Proje aynı zamanda Türkiye'ye ve Avrupa pazarlarına uzanan yeni ticaret güzergâhları oluşturmayı hedefliyor.

ABD ile Ermenistan, Ocak 2026'da uygulama çerçevesini yayımladı ve haziran ayında çerçeve anlaşması imzaladı.

Gürcanlı'nın aktardığına göre Ermenistan Parlamentosu, 28 Ekim'de projeye ilişkin anlaşmayı onayladı.

Kurulacak geliştirme şirketinde Amerikan tarafına yüzde 74 pay verilmesi ve ilk işletme-geliştirme süresinin 49 yıl olması öngörülüyor.

Bu düzenleme, ABD'nin Güney Kafkasya'daki ekonomik ve stratejik etkisini uzun vadeli olarak artırabilecek bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

İran'dan sert tepki: Kırmızı çizgiler uyarısı

Zengezur'daki Amerikan varlığının artması İran'da rahatsızlık yaratıyor.

İran'ın eski dışişleri bakanlarından Ali Ekber Velayeti, Trump yönetimi ve müttefiklerinin İran'ın kırmızı çizgilerini aşmaya çalışması halinde karşılık göreceklerini söyledi.

Tahran açısından Güney Kafkasya, yalnızca bir ulaşım güzergâhı değil, aynı zamanda ülkenin kuzey sınırlarının güvenliğiyle bağlantılı stratejik bir bölge.

ABD'nin Ermenistan üzerinden Azerbaycan ve Türkiye'ye uzanan bir ulaşım projesinde belirleyici konuma gelmesi, İran'ın bölgesel etkisini sınırlayabilecek bir gelişme olarak görülüyor.

Gürcanlı, Washington'ın Güney Kafkasya politikasını İran'ı kuzeyden de kuşatma stratejisinin parçası olarak yorumluyor.

Bu değerlendirme, ABD'nin resmi olarak ilan edilmiş tek amacı değil, bölgedeki gelişmelere ilişkin jeopolitik bir analiz niteliğinde.

Washington ise TRIPP projesini ticaretin geliştirilmesi, tedarik zincirlerinin güçlendirilmesi ve yeni ulaşım bağlantılarının kurulması çerçevesinde tanımlıyor.

CENTCOM'un Iron Gate görev gücü

Gürcanlı'nın analizinde dikkat çekilen bir başka gelişme, ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığının (CENTCOM) 7 Kasım'da Iron Gate Görev Gücü'nün kurulduğunu açıklaması.

Aktarılan bilgilere göre görev gücünün amacı, İran'ın kara sınırları ve Hazar Denizi üzerinden yürüttüğü silah, teknoloji ve yaptırımlara tabi malzeme tedarikini engellemek.

Bu girişim, İran'a yönelik baskının yalnızca Basra Körfezi ve Hürmüz Boğazı ile sınırlı kalmayabileceğine işaret ediyor.

İran'ın kuzeyindeki ulaşım ve ticaret bağlantılarının da Washington'ın stratejik hesaplarında daha fazla önem kazandığı değerlendiriliyor.

Ancak Iron Gate'in faaliyetleri ile TRIPP projesi arasında doğrudan operasyonel bir bağlantı bulunduğuna ilişkin kaynaklarda kesin bir kanıt sunulmuyor.

İki gelişme, Güney Kafkasya'da ABD'nin artan etkisi bağlamında birlikte değerlendiriliyor.

Rusya ve Çin de gelişmeleri yakından izliyor

Zengezur güzergâhının geleceği yalnızca Türkiye, Azerbaycan, Ermenistan ve İran açısından önem taşımıyor.

Rusya ve Çin'in bölgesel ulaştırma projeleri de yeni gelişmelerden etkilenebilir.

Rusya'nın Kuzey-Güney Ulaştırma Koridoru, Avrasya ticaretinde alternatif bağlantılar oluşturmayı hedefliyor.

Çin'in Kuşak ve Yol Girişimi ise Asya ile Avrupa arasında farklı kara ve deniz ulaşım güzergâhlarını kapsıyor.

Gürcanlı'ya göre ABD'nin Zengezur'da uzun süreli bir ekonomik ve stratejik varlık oluşturması, Washington'a bu projeler üzerinde dolaylı jeopolitik baskı imkânı sağlayabilir.

Türkiye açısından ise durum daha karmaşık.

Ankara, Zengezur bağlantısını Orta Asya'daki Türk devletleriyle ticaret ve ulaştırma ilişkilerini geliştirmek için önemli bir fırsat olarak görüyor.

Ancak ABD'nin bölgede daha belirleyici hale gelmesi, Türkiye'nin İran, Rusya ve Çin ile ilişkilerinde yeni dengeler kurmasını gerektirebilir.

Orta Koridor ve milyarlarca dolarlık yatırımlar

Güney Kafkasya'daki diplomatik gelişmeler, büyük ulaştırma projelerinin geleceği açısından da önem taşıyor.

Rusya'nın Ukrayna savaşı, Rusya üzerinden geçen kuzey ulaşım güzergâhlarının cazibesini azaltırken İran savaşı güney bağlantılarındaki riskleri artırdı.

Bu nedenle Çin ve Orta Asya'yı Avrupa'ya bağlayan Orta Koridor'un önemi yükseldi.

Orta Koridor; Kazakistan, Hazar Denizi, Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye üzerinden Avrupa'ya uzanıyor.

Avrupa Birliği, Global Gateway stratejisi kapsamında bu güzergâhı öncelikli projeler arasında değerlendiriyor.

Aktarılan verilere göre Orta Koridor üzerinden gerçekleştirilen ticaret 2022'den bu yana dört katına çıktı.

Dünya Bankası ise en az 25 milyar dolarlık altyapı yatırımıyla 2040 yılına kadar ticaret hacminin üç kattan fazla artabileceğini ve transit sürelerinin yarıya indirilebileceğini tahmin ediyor.

Bu nedenle Ankara ile Bakü arasındaki siyasi gerilim, yalnızca iki ülkenin diplomatik ilişkileri açısından değil, uluslararası ticaret ve ulaştırma projelerinin geleceği bakımından da önem taşıyor.

Enerji ilişkileri krizin büyümesini sınırlıyor

Türkiye ve Azerbaycan arasındaki siyasi anlaşmazlıklara rağmen enerji alanındaki karşılıklı bağımlılık güçlü biçimde devam ediyor.

Azerbaycan petrolü ve doğal gazının uluslararası piyasalara ulaştırılmasında Türkiye önemli bir geçiş ülkesi konumunda.

İki ülkenin enerji işbirliğinde başlıca projeler şunlar:

• Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı.

• Bakü-Tiflis-Erzurum doğal gaz boru hattı.

• Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı (TANAP).

• Güney Kafkasya Boru Hattı.

• Trans Adriyatik Boru Hattı (TAP).

Bu altyapı, Azerbaycan enerji kaynaklarının Türkiye ve Avrupa pazarlarına ulaştırılmasını sağlıyor.

Türkiye Ticaret Bakanlığı verilerine göre iki ülke arasındaki ticaret hacmi 2025 yılında 4,3 milyar dolara ulaştı.

Azerbaycan, 2024 yılında Türkiye'nin toplam doğal gaz ithalatının yaklaşık yüzde 22'sini karşıladı.

Ayrıca 2026'nın başlarında Abşeron sahasından Türkiye'ye doğal gaz tedariki için 15 yıllık bir anlaşmaya varıldığı bildirildi.

Bu ilişkiler, iki ülke arasında diplomatik anlaşmazlıklar bulunsa bile ekonomik işbirliğinin sürdürülmesi için güçlü nedenler oluşturuyor.

Savunma sanayisinde 500 milyon dolarlık anlaşmalar

Türkiye ile Azerbaycan arasındaki işbirliği enerji sektörüyle sınırlı değil.

OC Media'nın aktardığına göre iki ülke, 30 Eylül'de toplam değeri yaklaşık 500 milyon dolar olan savunma sanayisi sözleşmeleri imzaladı.

Azerbaycan ayrıca Türk teknolojisini temel alan silahlı deniz insansız araçları ve kamikaze dronların yerel üretimine başladı.

Hazar Denizi'ndeki insansız deniz araçları kapasitesinin geliştirilmesi, Azerbaycan'ın savunma sanayisinde Türkiye ile yürüttüğü işbirliğinin yeni alanlarından biri olarak öne çıkıyor.

Bu gelişmeler, siyasi gerilime rağmen askeri ve teknolojik ilişkilerin sürdüğünü gösteriyor.

Savunma sanayisi sözleşmeleri ve enerji anlaşmaları, ilişkilerin kopmasını zorlaştıran ekonomik ve stratejik bağlar arasında bulunuyor.

Mevcut boru hatları güvende, yeni yatırımlar risk altında mı?

Türkiye-Azerbaycan ilişkilerindeki gerilimin büyük altyapı projelerine etkisi konusunda uzmanlar farklı zaman dilimlerine dikkat çekiyor.

Türk siyasi analist Hasan Oktay, mevcut enerji boru hatlarının diplomatik anlaşmazlıklardan doğrudan etkilenmesini beklemiyor.

Oktay'a göre bu projeler uzun vadeli ticari anlaşmalara, uluslararası konsorsiyumlara ve büyük ölçekli yatırımlara dayanıyor.

Dolayısıyla geçici bir diplomatik soğukluğun mevcut boru hatlarının faaliyetlerini kesintiye uğratması düşük bir olasılık olarak değerlendiriliyor.

Ancak Oktay, yeni yatırımların ve kapasite artırımlarının siyasi ilişkilerin seyrinden etkilenebileceği uyarısında bulundu.

Uzman, diplomatik gerilimlerin projeleri tamamen iptal ettirmese bile bürokratik koordinasyonu, teknik görüşmeleri, finansman süreçlerini ve siyasi anlaşmaları yavaşlatabileceğini söyledi.

Bu ayrım, mevcut enerji akışları ile gelecekte planlanan yatırımların farklı risklere maruz kaldığını gösteriyor.

Erdoğan-Aliyev ilişkilerinde bundan sonra ne olacak?

Türkiye ile Azerbaycan arasındaki son gerilim, iki ülkenin yakın askeri ve ekonomik bağlarının siyasi görüş ayrılıklarını tamamen ortadan kaldırmadığını ortaya koydu.

Erdoğan'ın Azerbaycan ziyareti, diplomatik ilişkilerdeki sertleşmeyi sınırlamış görünüyor.

Ancak başörtüsü tartışmasıyla gündeme gelen egemenlik hassasiyetleri, İsrail ile ilişkiler ve Ermenistan politikası gibi sorunlar devam ediyor.

Bakü, Ankara ile yakın ortaklığını korurken kendi iç ve dış politika kararlarında bağımsız hareket etmek istiyor.

Ankara ise Azerbaycan ile ilişkilerini sürdürürken Güney Kafkasya'da ABD'nin artan etkisi ve İran, Rusya ile Çin'in stratejik çıkarları arasında daha karmaşık bir dengeyle karşı karşıya.

Enerji ve savunma sanayisindeki büyük ölçekli işbirliği, ilişkilerin devamı açısından önemli bir dayanak oluşturuyor.

Bununla birlikte yeni ulaştırma koridorları, altyapı yatırımları ve bölgesel güvenlik düzenlemeleri siyasi ilişkilerin geleceğinden etkilenebilir.

Sonuç olarak Türkiye-Azerbaycan krizinde diplomatik tansiyon düşmüş olsa da karşılıklı güvenin tamamen yeniden tesis edildiğini söylemek için henüz erken. İlişkilerin geleceğini belirleyecek temel konu, Ankara'nın Bakü'nün egemenlik hassasiyetlerini ne ölçüde dikkate alacağı ve iki ülkenin değişen Güney Kafkasya dengelerinde nasıl bir ortak politika geliştireceği olacak.

Güldem Atabay ve Atilla Yeşilada tarafından kaleme alınan GADT Raporlarına abone olmak ister misiniz?

Bize e-mail atın: istanbulanalytics@gmail com

Raporlar ücretlidir, yatırım önerisi içermez.