5,4 milyon kamu çalışanı: Türkiye’de devlet gerçekten fazla mı istihdam ediyor?

Türkiye’de kamu istihdamı 2026’nın ikinci çeyreğinde 5,4 milyon kişiyi aşarak yeni bir zirveye çıktı. Ancak çalışan sayısının büyüklüğü tek başına yanıltıcı olabilir. Toplam istihdam içindeki payına ve kamu harcamalarının milli gelire oranına bakıldığında Türkiye, OECD ortalamasının altında kalıyor. Asıl tartışma kamunun “çok kişi çalıştırması” değil, bu istihdamdan ne kadar verim aldığı.

Türkiye’de kamu çalışanlarının sayısı artmaya devam ediyor. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı verilerine göre kamuda istihdam edilen personel sayısı yılın ikinci çeyreğinde 5 milyon 417 bin 126 kişiye ulaştı.

Geçen yılın aynı döneminde kamu çalışanlarının sayısı 5 milyon 289 bin 449 kişiydi. Böylece bir yılda kamu istihdamına 127 bin 677 kişi daha eklendi.

Rakam ilk bakışta oldukça yüksek. Ancak Türkiye'nin nüfusu ve toplam istihdamı dikkate alındığında ortaya daha farklı bir tablo çıkıyor.

4 milyondan fazla kadrolu ve sözleşmeli personel var

Kamudaki 5,4 milyonluk istihdamın:

• 3 milyon 582 bin 25'i kadrolu,

• 419 bin 801'i sözleşmeli,

• 1 milyon 267 bin 501'i sürekli işçi,

• 50 bin 418'i geçici işçi,

• 97 bin 381'i ise diğer statülerde bulunuyor.

Dolayısıyla kadrolu ve sözleşmeli personel birlikte değerlendirildiğinde sayı 4 milyonu aşıyor.

Kamu personelinin en büyük bölümü merkezi yönetimde çalışıyor. Toplam kamu istihdamının yüzde 67,9'una karşılık gelen 3 milyon 676 bin 689 kişi genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerinde görev yapıyor. Geçen yıl aynı sayı 3 milyon 595 bin 888 kişiydi.

Üniversiteler, YÖK ve yüksek teknoloji enstitülerindeki personel sayısı ise 321 bin 348'den 325 bin 21'e yükseldi.

Sosyal güvenlik kurumlarında çalışanların sayısı 42 bin 500'e, özel bütçeli diğer idarelerde çalışanların sayısı ise 111 bin 792'ye çıktı.

Belediyelerde asıl büyüme şirketlerde

Yerel yönetimlerde dikkat çekici bir ayrışma var.

Belediyeler, bağlı kuruluşları ve mahalli idare birliklerinde doğrudan çalışan personelin sayısı bir yılda yalnızca 2 bin 407 kişi artarak 174 bin 77'ye çıktı.

Buna karşılık belediye iktisadi teşekküllerinde çalışanların sayısı 31 bin 15 kişi artarak 696 bin 178'e ulaştı.

Bu tablo, yerel yönetim istihdamındaki genişlemenin önemli bölümünün doğrudan belediye kadroları yerine belediye şirketleri üzerinden gerçekleştiğine işaret ediyor.

5,4 milyon çok büyük bir sayı mı?

Mutlak rakama bakıldığında evet. Ancak ülkeler arasında kamu istihdamını karşılaştırırken yalnızca çalışan sayısını kullanmak sağlıklı sonuç vermiyor.

Daha anlamlı gösterge, kamuda çalışanların toplam istihdam içindeki payı.

Bu ölçü kullanıldığında Türkiye'nin kamu istihdamı yaklaşık yüzde 13-14 bandında bulunuyor. OECD ortalaması ise yaklaşık yüzde 19 düzeyinde.

Başka bir ifadeyle Türkiye'de kamu çalışanlarının toplam istihdamdaki payı, gelişmiş ülkeler ortalamasından belirgin biçimde daha düşük.

Özellikle İskandinav ülkelerinde fark çok daha büyük. Norveç ve Danimarka gibi geniş kapsamlı kamu sağlık, eğitim ve sosyal hizmet sistemlerine sahip ülkelerde toplam çalışanların yaklaşık yüzde 30'u devlet tarafından istihdam edilebiliyor.

Buna karşılık Japonya ve Güney Kore gibi bazı OECD ülkelerinde kamu istihdamının payı yüzde 10'un altında kalıyor.

Dolayısıyla “Türkiye'de 5,4 milyon kamu çalışanı var, demek ki devlet aşırı şişkin” sonucuna yalnızca bu rakamdan hareketle ulaşmak mümkün değil.

Türkiye'nin sorunu sayıdan çok dağılım olabilir

Türkiye açısından daha anlamlı soru, kamu çalışanlarının nerede istihdam edildiği ve hangi hizmetleri ürettiği.

Örneğin Türkiye'nin nüfusuna oranla doktor sayısı OECD ortalamasının oldukça altında. Benzer şekilde bazı uzmanlık gerektiren kamu hizmetlerinde personel açığı bulunurken, merkezi idarenin başka alanlarında istihdam genişlemeye devam ediyor.

Bu nedenle kamu istihdamının toplam büyüklüğünden ziyade, personelin sağlık, eğitim, güvenlik, adalet, yerel hizmetler ve merkezi bürokrasi arasındaki dağılımına bakmak gerekiyor.

Türkiye aynı zamanda son yıllarda merkezi kamu istihdamını OECD'nin genel eğiliminden daha hızlı artıran ülkeler arasında yer alıyor.

Ortaya ilginç bir paradoks çıkıyor: Türkiye'nin kamu çalışanı oranı OECD ortalamasının altında, fakat kamu personeli sayısı hızla artıyor.

Kamu ekonomide ne kadar yer kaplıyor?

Benzer bir tablo kamu harcamalarında da görülüyor.

Kamu çalışanlarına yapılan ödemeler ve devletin ürettiği hizmetlerin milli gelir içindeki ağırlığı açısından Türkiye, birçok Batı Avrupa ülkesinin gerisinde bulunuyor.

Genel devlet tüketimi ve kamu çalışanlarına yapılan ödemelerin milli gelire oranı kullanılan tanıma göre yaklaşık yüzde 12-15 bandında seyrediyor. Geniş sosyal devletlere sahip Avrupa ülkelerinde bu oran çok daha yüksek seviyelere çıkabiliyor.

OECD'nin devletin üretim maliyetlerini ölçen göstergeleri de Türkiye'nin kamu idaresine ekonomisinin olağanüstü büyük bir bölümünü ayırdığı tezini desteklemiyor.

Fakat burada kritik bir ayrım var:

Devletin ekonomideki büyüklüğü ile devletin verimliliği aynı şey değil.

Asıl soru: 5,4 milyon kişi ne kadar verimli çalışıyor?

Türkiye'nin tartışması belki de yanlış yerden yürütülüyor.

Kamu çalışanlarının toplam istihdamdaki payı OECD ortalamasının altındaysa, çözüm otomatik olarak memur sayısını azaltmak olmayabilir. Aynı şekilde 5,4 milyon kişinin çalışıyor olması da mevcut kamu istihdamının optimal olduğu anlamına gelmiyor.

Esas mesele kamu hizmetlerinin aynı personel ve bütçeyle ne kadar kaliteli çıktı ürettiği.

Türkiye, e-Devlet başta olmak üzere kamu hizmetlerinin dijitalleştirilmesinde önemli ilerleme kaydetti. Buna karşılık uluslararası kurumsal kalite ve kamu etkinliği göstergelerinde gelişmiş ekonomilerin önemli bölümünün gerisinde kalmaya devam ediyor.

Bu nedenle tartışmanın üç ayrı soruya ayrılması gerekiyor:

Kamuda gereğinden fazla insan mı çalışıyor? Uluslararası karşılaştırma bunun açık bir şekilde doğru olduğunu göstermiyor.

Kamu istihdamı hızlı mı büyüyor? Evet. Son yıllardaki eğilim buna işaret ediyor.

Bu 5,4 milyon çalışan doğru alanlarda ve yeterince verimli kullanılıyor mu? Türkiye açısından asıl tartışılması gereken soru büyük ölçüde bu.

Sonuç olarak, Türkiye'nin kamu istihdamındaki temel problemi yalnızca “çok memur” olarak tanımlamak fazla basit kalıyor. Sorun, kamu personelinin merkezi idare, yerel yönetimler ve kamu şirketleri arasındaki dağılımı; liyakat ve uzmanlık; dijitalleşmenin sağladığı verimlilik kazanımlarının istihdama yansıtılması ve nihayetinde vatandaşın ödediği verginin karşılığında aldığı kamu hizmetinin kalitesi üzerinden değerlendirilmek zorunda.