Emtia fiyatları artışı: Dünya ekonomisinde “HERŞEY” aniden yetersiz kaldı

Bir yıl önce, salgın ülkeler ve ekonomilerini ardı ardına kasıp kavururken tüketiciler panik bir halde alım yapıyorlardı. Bugün, toparlanma dönemindeyse şirketler büyük bir hızla stok yapmaya çalışıyorlar.

Yatak üreticilerinden otomobil üreticilerine hatta alüminyum folyo üreticilerine kadar neredeyse her sektör mallara olan talep hızla geri dönerken yeterince ürünle talebi besleyememe kaygısı içinde ihtiyaç duyduklarından daha fazla malzeme satın alıyorlar. Bu üretim çılgınlığı da tedarik zincirlerini çok zorluyor. Kıtlıklar, ulaşım darboğazları ve fiyat artışları son dönemde bilinen en yüksek seviyelere yaklaşarak, aşırı güçlenmiş bir küresel ekonominin enflasyonu artıracağı endişesini artırıyor.

Bakır, demir cevheri ve çelik. Mısır, kahve, buğday ve soya fasulyesi. Kereste, yarı iletkenler, ambalaj için plastik ve karton. Görünüşe göre dünya ekonomisinde tüm bu maddeler azalmış durumda.  Motor ve jeneratör üreticisi Cummins Inc.’in yönetim kurulu başkanı ve genel müdürü Tom Linebarger “Ne seçerseniz seçin hepsinde bir kıtlık var.” dedi. Indiana merkezli Columbus’un başkanı Jennifer Rumsey, müşterilerin “yüksek talep gördükleri için her şeyi elde etmeye çalıştıklarını ve bu durumun gelecek yıla kadar uzayacağını düşündüklerini” söyledi.

Bu sıkışıklığın birkaç ay içinde biteceğini düşünen herkes için, Lojistik Yöneticileri Endeksi denen bir ABD ekonomik göstergesini düşünün. Gösterge, tedarik zincirlerini yönetmenin üç temel bileşeni olan envanter, nakliye ve depo giderlerini şimdi ve 12 ay içinde nerede gördüklerini soran kurumsal tedarik yöneticileriyle yapılan aylık bir anket. Mevcut endeks, 2016 yılına kadar uzanan kayıtlarda ikinci en yüksek seviyesinde ve gelecekteki gösterge bir yıl sonra çok az düzelme gösteriyor. Endeks geçmişte sinir bozucu bir şekilde doğru olduğunu kanıtladı ve gerçek maliyetlerle yaklaşık %90 oranında eşleşti.

Colorado Eyalet Üniversitesi İşletme Fakültesi’nde yardımcı doçent olarak endeksin derlenmesine yardımcı olan Zac Rogers’a göre bu bir paradigma değişikliği. Geçmişte, bu üç alan düşük maliyetler ve güvenilirlik için optimize edilmişti. Bugün, e-ticaret talebinin artmasıyla, depolar kentsel alanların ucuz eteklerinden şehir merkezindeki ana otoparklara veya teslimatların daha pahalı gayrimenkul, işçilik ve kamu hizmetleriyle de olsa hızlı bir şekilde yapılabileceği boş mağaza alanına taşındı. Pandemiden önce maliyet yükü olan bakılan stokların şimdilerde şişkin olması moda. Diğer ikisinden daha değişken olan nakliye maliyetleri, talep azalana kadar hafiflemeyecek.

Rogers, “Esasen insanların bize beklememizi söylediği şey, arzı talebe uyan bir yere götürmenin zor olacağıdır.  Bu nedenle önümüzdeki 12 ay boyunca bazı fiyat artışları görmeye devam edeceğiz” diyor.

Daha tanınmış ölçekler, haneler ve şirketler için daha yüksek maliyetleri yansıtmaya başlıyor. Gıda ve yakıtı hariç tutan ABD tüketici fiyatları endeksi, Nisan ayında 1982’den bu yana en yükseğe sıçradı.  Fabrika kapısında, Amerikalı üreticilerin aldığı fiyatlardaki artış ekonomistlerin beklediğinin iki katıydı. Şirketler bu maliyeti tüketicilere aktarmadıkça ve üretkenliği artırmadıkça, kar marjlarından yiyecekler.

Büyüyen bir gözlemci korosu enflasyonun hız kazanacağı konusunda uyarıyor. Tehdit, dünya başkentleri, merkez bankaları, fabrikalar ve süpermarketler aracılığıyla sarsıntılar yaratmaya yetiyor. ABD Merkez Bankası Fed, enflasyonu önlemek için faizleri ne zaman yükselteceği konusunda yeni sorularla karşı karşıya – ve algılanan siyasi risk Başkan Joe Biden’ı harcama planlarını altüst etmekle tehdit ediyor.

İngiltere merkezli lojistik yazılım ve hizmet sağlayıcısı BluJay Solutions’ın baş ürün sorumlusu David Landau, “Tüm bu faktörlerin bir araya gelmesi enflasyon için olgunlaşmış bir ortam ve tabi para otoritelerinin kaldıraçlarla çekmesi açısından da önemli” diyor.

Ancak politika yapıcılar, enflasyonist baskıların kontrolden çıkmasını beklememelerinin bir dizi nedenini ortaya koydular. Fed Valisi Lael Brainard geçtiğimiz günlerde yaptığı açıklamada, yetkililerin “geçici dalgalanmada sabırlı olmaları” gerektiğini söyledi. Sükûnetin nedenleri arasında baz yılı etkisi ve yıllardır fiyat artışları konusunda çizgiyi elinde tutan birçok şirketin şimdi fiyat artışlarında çekingen olmaları sıralanıyor. Dahası, ABD perakende satışları bir ay önceki sert yükselişin ardından Nisan ayında durdu ve emtia fiyatları son zamanlarda çok yıllık yükseklerden geri çekildi.

Çapraz akıma yakalanan Dennis Wolkin, ailesi üç nesildir beşik şilteleri yapan bir işletme sahibi. Ekonomik genişlemeler genellikle bebek yatağı satışları için iyidir. Ancak ekstra talep, anahtar bileşen köpük dolgu bulunamadığında çok az şey ifade ediyor.

Target mağazalarında ve bağımsız perakendecilerde ürün satan 35 çalışanlı Atlanta merkezli Colgate Mattress şirketinin operasyonlardan sorumlu başkan yardımcısı Wolkin, “Talep zzellikle son bir ay içinde kontrolden çıktı. Daha önce hiç böyle bir şey görmedik” diyor.

Poliüretan köpük Covid-19 salgınından öncesine göre %50 daha pahalı olmasına rağmen, Wolkin yeni müşterilerden gelen siparişleri reddetmek yerine ihtiyacı olan miktarın iki katını satın alıp depo alanı aradı. “Bizim gibi her şirket aşırıya gidecek.” dedi.

Dijital tedarik yönetim sistemlerine ve onları izleyen insan ekiplerine sahip çok uluslu şirketler bile sadece başa çıkmaya çalışıyor. Whirlpool Corp. CEO’su Marc Bitzer bu ay Bloomberg’e verdiği demeçte tedarik zincirinin “oldukça tepetaklak” olduğunu ve cihaz üreticisinin fiyat artışlarına kademe kademe başladığını söyledi. Genellikle Whirlpool ve diğer büyük üreticiler, bu satışlar için gelen siparişlere ve tahminlere göre mal üretir. Şimdi hangi parçaların mevcut olduğuna göre üretim yapıyor.

Bitzer, “Verimli veya normal dışındaki her şey ama şu anda bu şekilde çalışmak. Geçici bir durumdan bahsediğini ama bunun sürekli hale gelen şekilde yükseldiğini görüyoruz” dedi.

Durum, hammaddelerin küresel üretimine kadar uzanır ve devam edebilir, çünkü ek sermaye veya işçilikle kıt olandan daha fazlasını üretme kapasitesini yükseltmek yavaş ve pahalıdır. Kereste, bakır, demir cevheri ve çeliğin fiyatı, dünyanın en büyük iki ekonomisi olan ABD ve Çin’den gelen daha güçlü talep karşısında arzın daralmasıyla son aylarda arttı.

Plastikten kauçuk ve kimyasallara kadar endüstriyel malzemelerin fiyatları gibi ham petrol de yükselişte. Bazı zamlar şimdiden mağaza raflarına ulaştı. Alüminyum folyo ve çöp torbası üreticisi Reynolds Consumer Products Inc., sadece 2021’de üçüncü tur fiyat artışı planlıyor.

Gıda fiyatları da artıyor. Dünyanın en çok tüketilen palm yağı, geçen yıl % 135’ten fazla bir artışla rekora ulaştı. Soya fasulyesi, 2012’den bu yana ilk kez bir birim başına 16 doların üzerine çıktı. Mısır vadelileri sekiz yılın en yükseğine çıkarken, buğday vadeli kontratları 2013’ten bu yana en yüksek seviyeye çıktı.

Birleşmiş Milletler’in dünya gıda maliyetlerine ilişkin göstergesi son aydır durmaksızın artıyor. Fiyatlar, iklim endişeleri ve Çin’de arzı sıkılaştıran ve daha hızlı enflasyon yaratan mahsul satın alma çılgınlığının ortasında on yıldan uzun bir süredir en uzun artış dönemine işaret ediyor.

Bu ayın başlarında Bloomberg Emtia Spot Endeksi 2011’den bu yana en yüksek seviyeye ulaştı.

Rallinin büyük bir nedeni, çoğu ülkeden daha hızlı toparlanan ABD ekonomisi. Bunun kanıtı, Oakland’dan Los Angeles’a kadar olan limanlarda düzinelerce konteyner gemisinin boşaltmayı beklediği Kaliforniya kıyılarında gizli. Çoğu mal, geçen hafta üretici fiyatlarının nisan ayında 2017’den bu yana en fazla tırmandığı Çin’den akın ediyor ve bu da ülkenin fabrikaları için maliyet baskılarının yurtdışındaki perakendecilere ve diğer müşterilere aktarılması durumunda başka bir risk oluşturduğuna dair kanıtlara ekleniyor.

Dünyanın Doğu Asya üretim merkezinde, tıkanıklıklar özellikle akut. Yarı iletkenler sorunu, otomotiv sektöründen Asya’nın akıllı telefonlar için son derece karmaşık tedarik zincirlerine yayıldı.

Gavekal Research’den Vincent Tsui’ye göre, yarı iletken kıtlığı kısa ömürlü olduğunu kanıtlamak yerine, daha geniş elektronik sektörünü tehdit ediyor ve Asya’nın yüksek performanslı ihracat ekonomilerini sıkıştırmaya başlayabilir. Çip krizinin ne kadar ciddi olduğunun bir göstergesi olarak, Güney Kore önümüzdeki on yıl içinde dünyanın en büyük çip üretim üssünü inşa etmek için yaklaşık 450 milyar dolar harcamayı planlıyor.

Bu arada, fabrikalar ve tüketiciler arasında tam zamanlı çalışan gemiler, kamyonlar ve trenler, parçaları küresel bir üretim süreci boyunca taşıyor ve bitmiş malları pazara ulaştırıyor. Konteyner gemileri tam kapasitede çalışıyor, okyanus kargo fiyatlarını rekor seviyelere itiyor ve limanları tıkıyor. Öyle ki Columbia Sportswear Co.’nun mal sevkiyatları üç hafta ertelendi ve perakendeci sonbahar ürün serisinin de geç gelmesini bekliyor.

HSBC ticaret ekonomisti Shanella Rajanayagam, son bir yıl içinde konteyner fiyatlarındaki artışın avro bölgesindeki üretici fiyatlarını %2’ye kadar yükseltebileceğini tahmin ediyor.

Demiryolu ve kamyon ücretleri de yükseliyor. Cass Navlun Endeksi ölçüsü harcamalarda Nisan ayında beş aydır üst üste rekor kırıyor. KeyBanc Capital Markets analisti Todd Fowler 10 Mayıs’taki notunda kamyon yükü hizmeti için spot fiyatların bir yıl öncesine göre ikinci çeyrekte %70 artma yolunda olduğunu ve bu yıl 2020’ye kıyasla yaklaşık %30 artacağını söyledi.

Bloomberg Intelligence’a göre “Yük taşımacılığının çoğu şekli fiyatlandırma gücüne sahip. Arz-talep dengesizlikleri, tedarik zincirleri iyileştikçe mevcut sürdürülemez seviyeler için ılımlı olsa da, fiyatları yüksek tutmaya yardımcı olacak. Bu durum tedarik zincirlerinde ve kapasite kısıtlamalarında darboğazlar yaratıyor.”

Bloomberg