Küresel Finansal Kriz-Covid Krizi sonrası: Yeni bir sosyal sözleşme dinamiği

“Sosyal sözleşme” üzerinde fazla düşünmeden hemen her gün dâhil olduğumuz aktiviteler demek. Çocuklarımızı nasıl yetiştirdiğimiz, eğitimle nasıl meşgul olduğumuz, işverenlerimizden ne beklediğimiz, hastalık ve yaşlılık dönemlerini nasıl geçirdiğimiz hep bu sosyal sözleşmelerin sonuçları. Tüm bu faaliyetler, karşılıklı fayda için başkalarıyla işbirliği yapmamızı gerektirmekte ve bu işbirliğinin şartları toplumumuzdaki sosyal sözleşmeyi ve hayatımızın şeklini tanımlamakta.

Yasalar ve normlar bu günlük etkileşimlerin temelini hazırlar. Bazı toplumlarda, sosyal sözleşme karşılıklı destek için daha çok ailelere ve topluluklara dayanır; diğerlerinde, piyasa ve devlet daha büyük bir rol oynar. Ancak tüm toplumlarda yetişkin insanların, genç, yaşlı veya kendilerine bakamayacak durumda olmalarında bakılabilmek için ortak iyiye katkıda bulunmaları beklenir.

Pandemi, en savunmasız olanları (yaşlılar, hastalar, kadınlar ve güvencesiz işlerde çalışanlar) en zor ve daha da kötüleşen mevcut eşitsizlikleri ortaya döken ir şekilde dünyayı vurdu. Toplumsal sözleşmelerdeki sorunların izlerini kutuplaşmış siyasette, kültür savaşlarında, eşitsizlik ve ırk üzerindeki çatışmalarda ve iklim değişikliği üzerindeki kuşaklararası gerginliklerde yakalamak mümkün. Çin, Avrupa, Hindistan ve ABD’deki her beş kişiden dördü sistemin kendileri için çalışmadığını düşünüyor ve çoğu gelişmiş ekonomide ebeveynler çocuklarının olduğundan daha kötü durumda olacağından korkuyor.

Bu hoşnutsuzlukların çoğu, mevcut sosyal sözleşmelerin insanların hem güvenlik hem de fırsat beklentilerini karşılayamamasından kaynaklanmakta. Eski düzenlemeler, toplum üzerindeki genel etkileri olumlu olanlar da dâhil olmak üzere çeşitli faktörler tarafından değişti. Bunlar arasında çığır açan teknolojik değişim, giderek daha fazla eğitimli kadının işgücü piyasasına girmesi sayılabilir. İleriye baktığımızda, nüfusun yaşlanması yaşlıları desteklemek için yeni yollar bulmamız gerektiği anlamına geliyor ve iklim değişikliği bizi dünyayı çevresel olarak sürdürülebilir hale getirmek için daha da fazla çalışmaya zorluyor.

Bununla birlikte, iyi haber, insanların güvenlik ve fırsat ihtiyacını karşılayabilecek ve aynı zamanda toplumu bir bütün olarak etkileyen zorlukları ele alan yeni bir sosyal sözleşmenin mümkün olması. Bu yeni sosyal sözleşmenin ise üç temeli olmalı: güvenlik, ortak risk ve fırsat.

Güvenlik

İşgücü piyasaları daha esnek hale geldi ve kayıt dışı çalışma artık hem gelişmekte olan hem de gelişmiş ekonomilerde yaşamın ortak bir özelliği. Giderek, toplumda kendi başımıza kalmaktayız. Denge giderek, işçiler için iş güvenliğinden işverenler için esneklik yönünde eğildi.

Her toplum, kimsenin altına düşemeyeceği bir geliri zemin olarak belirleyebilir. Bu, gelişmekte olan ekonomilerdeki nakit transfer programları veya gelişmiş ekonomilerdeki düşük ücretli çalışanlar için vergi kredileri ile sağlanabilir. En azından toplumlar yaşlılıkta fakirliği önlemek için temel sağlık paketine ve asgari devlet emekli maaşına erişimi sağlamalıdır. Hastalık izni, işsizlik sigortası ve yeniden vasıflandırmaya erişim, iş sözleşmesinin türüne bakılmaksızın sağlanmalıdır. Gelişmekte olan ekonomilerde bu, resmi sektöre daha fazla işçi getirmek anlamına gelir; gelişmiş ekonomilerde, işverenlerin esnek işçilere yardım ödemesi anlamına gelir. Sonuç olarak, iyi bir yaşam için herkesin minimum güvenlik seviyesine sahip olması gerekir.

Paylaşılan risk

Toplumumuzda çok fazla sayıda risk, toplu olarak daha verimli yönetilebilecekken bireyler tarafından karşılanmakta. İşveren esnekliği, piyasa koşullarına bağlı olarak işçileri işe alabilmek ve işten çıkarabilmek söz konusu olduğunda, işçilere yeni bir iş bulana kadar işsizlik sigortası ve yeniden eğitim garantisi verilirse fizibil hale gelir. Ekonomik şoklardan kaynaklanan riskler işverenler ve toplum tarafından bir bütün olarak paylaşılmalı ve sadece bireylere bırakılmamalıdır.

Çocuk bakımı, sağlık ve yaşlılık çevresinde de benzer bir risk yeniden dengelenmesi gerekir. Örneğin, ebeveyn izni maliyetlerinin genellikle işverenler tarafından karşılanmasının mantığı çok net değil. Genel vergilendirme yoluyla finanse edilmesi işgücü piyasasında kadın ve erkekler için daha eşit bir oyun alanı yaratırken firmalar için, özellikle de daha küçük olanlar için, daha az yük oluşturacaktır.

Benzer şekilde, birçok sağlık riski, büyük bir popülasyonda gruplandırılarak daha verimli bir şekilde yönetilir. Emeklilik yaşlarının yaşam beklentisine bağlanması, bireylerin emeklilikleri için yeterince tasarruf etmelerini sağlayacaktır. Yaşlılıkta finansal güvenlik, genellikle olduğu gibi istihdama bağlamak yerine genel vergilendirme yoluyla finanse edilebilir, Emeklilik planlarına otomatik kayıt ve yaşlılık bakımı için sigorta, insanlara hayatlarının sonunda daha fazla güvenlik sağlayacaktır.

Fırsat

Çoğu zaman, insanlara ilerleme fırsatları verilmediği için yetenek boşa harcanıyor. Örneğin Danimarka’da, bir kişinin daha düşük gelirden orta gelire yükselmesi ortalama iki nesil sürer; Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri’nde beş nesil alır; ve Brezilya, Kolombiya ve Güney Afrika gibi ülkelerde dokuz nesilden fazla sürer. Çoğu ülkede, fırsat mimarisi yoksul ailelerde doğan kadınları, azınlıkları ve çocukları, geride tutma eğilimindedir.

Herkesin yeteneklerinden yararlanmak sadece bir adalet meselesi değildir; ekonomi için de iyidir.

Tüm bu yetenekleri nasıl kullanabiliriz? Erkenden başlayarak: Yaşamın ilk 1000 günü beyin gelişimi için en önemlisidir. Bu dönemde müdahale etmek, fırsatları eşitlemenin ve gelecekteki öğrenme için temel becerileri sağlamanın en etkili yoludur.

Okul öncesi çocuklar için ekstra beslenme ve ebeveynlik becerilerine yardımcı olmak, daha iyi eğitim sonuçları ve daha yüksek gelirler için de daha iyi bir yaşam sağlar.

Tüm gençler eğitim ve öğretim hakkına ve çok daha uzun kariyerler üzerinde ek beceri gelişimini ödeyebilmek için bir ömür boyu fon hakkına sahip olmalıdır. Yetişkin öğrenimi ile ilgili yüzlerce çalışma, işverenlere güçlü bağlantıların, erken müdahalenin ve sürekli finansmanın insanları ne kadar iş başında tutabileceğini ve topluma katkıda bulunabileceğini göstermektedir.

Çoğu ülke kız ve erkek çocuklar için eğitim olanaklarını eşitlese de, kadınlar günde yaklaşık iki saat erkeklerden daha fazla ücretsiz ev işi yaptıkları için işyerinde hala dezavantajlı durumdalar. Daha cömert ebeveyn izni, aileleri desteklemek için kamu finansmanı ve evde daha adil bir iş bölümü, kadın yetenekleri daha iyi kullanacak ve daha fazla insanın ortak iyiye katkıda bulunmasını sağlayacaktır.

Fonlamak mümkün mü?

Yeni bir sosyal sözleşme daha yüksek vergiler, daha fazla yeniden dağıtım ve daha büyük bir refah devleti ile ilgili değildir. Aksine, fırsat ve güvenliğin toplum genelinde nasıl dağıtıldığını temelden yeniden düzenlemek ve eşitlemekle ilgilidir. Bu, verimliliği artıracak ve çocuk bakımı, sağlık, iş ve yaşlılıkla ilgili bu kadar endişeye neden olan riskleri daha verimli bir şekilde paylaştıracaktır. Karbon ve sigara gibi daha az istediğimiz şeyleri vergilendirmeli ve eğitim ve daha yeşil bir ekonomi gibi daha çok istediğimiz şeyleri sübvanse etmeliyiz. Herkese yeteneklerini kullanma ve katkıda bulunma fırsatı vermek, daha sonra yeniden dağıtım ihtiyacını azaltır.

Böyle bir dönüşümü sağlayacak uluslararası bir sistem şarttır. Bu, uluslararası finans kurumlarının toplumların asgari gelir, eğitim ve sağlık hizmetlerine yatırım yapmasına ve desteklemesine yardımcı olacak kaynaklara sahip olmasını sağlamak anlamına gelir. Aynı zamanda küresel vergilendirmeyle ilgili daha iyi kurallar anlamına gelir, böylece şirketler ekonomik faaliyetlerin gerçekleştiği yerlerde bu şirketlerin faaliyet gösterdiği kişilerin yararına vergi öderler. Böyle bir uluslararası sistem, hem verimli hem de adil ve dolayısıyla halk desteğini toplama olasılığı daha yüksek bir sosyal sözleşme ile küresel ekonomiyi destekleyecektir.

IMF Blog / MINOUCHE SHAFIK