Web3 Nedir ? Merkeziyetsiz İnternet!
Herkesin sorduğu “web3 nedir?” sorusunun cevabını,Nader Dabit‘in yazısını dilimize çevirerek cevaplamaya çalışıyoruz.
[Belgin Gizem Girgin çevirdi ve Meltem Bilirer denetledi ]
@dabit3
Bunu okuyorsanız, modern web’de bir katılımcısınız demektir. Bugün yaşadığımız web, 10 yıl öncesinin web’inden çok farklı. Web nasıl gelişti ve daha da önemlisi bundan sonra nereye gidiyor? Ayrıca, bunlar neden önemli?
Tarih bize bir şey öğrettiyse, bu değişiklikler çok önemli olacak.
Bu yazıda, web’in nasıl geliştiğini, bundan sonra nereye gideceğini ve bunun neden önemli olduğunu anlatacağım.
İnternetin günlük olarak hayatınızı nasıl etkilediğini düşünün. İnternetin bir sonucu olarak toplumun nasıl değiştiğini düşünün. Sosyal medya platformları, mobil uygulamalar ve şimdi biz konuşurken bile internet başka bir paradigma değişiminden geçiyor.
Web’in Evrimi
Web yıllar içinde çok gelişti ve günümüzdeki uygulamalar ilk hallerine göre neredeyse tanınmaz durumda.
Web’in evrimi genellikle üç ayrı aşamaya bölünür: Web 1.0, Web 2.0 ve Web 3.0.
Web 1.0 Nedir?
Web 1.0, web’in ilk sürümüydü. Katılımcıların çoğu içerik tüketicileriydi ve yaratıcılar genellikle, çoğunlukla metin veya resim biçiminde sunulan bilgileri içeren web siteleri oluşturan geliştiricilerdi. Web 1.0 yaklaşık olarak 1991’den 2004’e kadar sürdü.
Web 1.0, dinamik HTML yerine statik içerik sunan sitelerden oluşuyordu. Veri ve içerik, bir veri tabanından ziyade statik bir dosya sisteminden sunuluyordu ve sitelerin pek etkileşimi yoktu.
Web 1.0’ı salt okunur web olarak düşünebilirsiniz.
Web 2.0 Nedir?
Çoğumuz, öncelikle web’i, yaygın olarak web2 olarak adlandırılan mevcut biçiminde deneyimledik. Web2’yi etkileşimli ve sosyal web olarak düşünebilirsiniz.
Web2 dünyasında, oluşturma sürecine katılmak için geliştirici olmanız gerekmez. Birçok uygulama, herkesin kolayca içerik oluşturucu olmasına izin verecek şekilde oluşturulmuştur.
Bir düşünce oluşturmak ve bunu dünyayla paylaşmak istiyorsanız, yapabilirsiniz. Bir video yüklemek ve milyonlarca insanın onu görmesine, onunla etkileşime girmesine ve hakkında yorum yapmasına izin vermek istiyorsanız, bunu da yapabilirsiniz.
Web2 gerçekten basittir ve sadeliği nedeniyle dünya çapında giderek daha fazla insan yaratıcı/üretici olmaktadır.
Mevcut haliyle web birçok yönden gerçekten harika ancak çok daha iyisini yapabileceğimiz bazı alanlar var.
Web 2.0’da Para Kazanma ve Güvenlik
Web2 dünyasında birçok popüler uygulama, yaşam döngülerinde ortak bir kalıp izliyor. Günlük olarak kullandığınız bazı uygulamaları ve aşağıdaki örneklerin bunlara nasıl uygulanabileceğini düşünün.
Uygulamalardan Para Kazanma
Instagram, Twitter, LinkedIn veya YouTube gibi popüler uygulamaların ilk günlerini ve bugün ne kadar farklı olduklarını hayal edin. Süreç genellikle şuna benzer:
- Şirket bir uygulama piyasaya sürer
- Mümkün olduğu kadar çok kullanıcıyı bünyesine katar
- Ardından kullanıcı tabanından para kazanır
Bir geliştirici veya şirket popüler bir uygulama piyasaya sürdüğünde, uygulama popülaritesini artırmaya devam ettikçe kullanıcı deneyimi genellikle çok pürüzsüzdür. Bu, ilk etapta hızlı bir şekilde popülerlik kazanabilmelerinin nedenidir.
İlk başta, birçok yazılım şirketi para kazanma konusunda endişelenmez. Kesinlikle büyümeye ve yeni kullanıcıları kilitlemeye odaklanırlar ancak sonunda kâr etmeye başlamaları gerekir.
Ayrıca dış yatırımcıların rolünü de dikkate almaları gerekiyor. Genellikle risk sermayesi gibi şeyleri üstlenmenin kısıtlamaları, bugün kullandığımız birçok uygulamanın yaşam döngüsünü ve nihayetinde kullanıcı deneyimini olumsuz etkiler.
Bir uygulama geliştiren bir şirket risk sermayesi alırsa, yatırımcıları genellikle ödediklerinin onlarca veya yüzlerce büyüklüğünde bir yatırım getirisi bekler.
Bu, biraz organik bir şekilde sürdürebilecekleri sürdürülebilir bir büyüme modeline gitmek yerine, şirketin genellikle iki yola itildiği anlamına gelir: reklamlar veya kişisel veri satışı.
Google, Facebook, Twitter ve diğerleri gibi birçok web2 şirketi için daha fazla veri, daha fazla kişiselleştirilmiş reklamlara yol açar. Bu, daha fazla tıklama ve sonuçta daha fazla reklam geliri sağlar. Kullanıcı verilerinin sömürülmesi ve merkezileştirilmesi, bugün bildiğimiz ve kullandığımız web’in nasıl çalışacak şekilde tasarlandığının özüdür.
Güvenlik ve Gizlilik
Web2 uygulamaları tekrar tekrar veri ihlalleri yaşar. Bu ihlallere ayak uydurmaya ve verilerinizin ne zaman ele geçirildiğini size söylemeye adanmış web siteleri bile var.
Web2’de verileriniz veya nasıl depolandığı üzerinde herhangi bir kontrolünüz yoktur. Aslında, şirketler genellikle kullanıcı verilerini, kullanıcılarının izni olmadan izler ve kaydeder. Tüm bu veriler daha sonra bu platformlardan sorumlu şirketler tarafından sahiplenilir ve kontrol edilir.
İfade özgürlüğünün olumsuz sonuçları konusunda endişelenmesi gereken ülkelerde yaşayan kullanıcılar da risk altındadır.
Bir kişinin propagandalarına aykırı bir görüş dile getirdiğine inanırlarsa, hükümetler genellikle sunucuları kapatır veya banka hesaplarına el koyar. Merkezi sunucularla, hükümetlerin uygun gördükleri şekilde uygulamaları müdahale etmesi, kontrol etmesi veya kapatması kolaydır.
Bankalar da dijital olduğundan ve merkezi kontrol altında olduğundan, hükümetler genellikle oraya da müdahale eder. Dalgalanma, aşırı enflasyon veya diğer siyasi huzursuzluk dönemlerinde banka hesaplarına erişimi kapatabilir veya fonlara erişimi sınırlayabilirler.
Web3, uygulamaları nasıl tasarladığımızı ve sıfırdan uygulamalarla nasıl etkileşim kurduğumuzu temelden yeniden düşünerek bu eksikliklerin çoğunu çözmeyi amaçlıyor.
Web 3.0 Nedir?
Web2 ve web3 arasında birkaç temel fark vardır, ancak özünde ademi merkeziyetçilik vardır.
Web3, bugün bildiğimiz şekliyle interneti birkaç ek özellik ile geliştiriyor. Web3:
- Doğrulanabilir
- Güven gerektirmeyen (Mustafa ve Turan beylere teşekkür ederiz)
- Kendi kendini yöneten
- İzinsiz
- Dağıtılmış ve sağlam
- Durum değişken
- Kullanıcı temelli ödeme sistemleri
Web3’te geliştiriciler genellikle tek bir sunucuda çalışan veya verilerini tek bir veri tabanında depolayan (genellikle tek bir bulut sağlayıcısında barındırılan ve yönetilen) uygulamalar oluşturmaz ve dağıtmaz.
Bunun yerine, web3 uygulamaları ya blok zincirler üzerinde, birçok eşler arası düğümlerden (sunucular) oluşan merkezi olmayan ağlarda ya da bir kripto-ekonomik protokol oluşturan ikisinin bir kombinasyonunda çalışır. Bu uygulamalara genellikle dapps (merkezi olmayan uygulamalar) denir ve bu terimin web3 alanında sıklıkla kullanıldığını göreceksiniz.
İstikrarlı ve güvenli bir merkezi olmayan ağ elde etmek için, ağ katılımcıları (geliştiriciler) teşvik edilir ve hizmeti kullanan herkese en yüksek kalitede hizmetler sunmak için rekabet eder.
Web3’ü duyduğunuzda, kripto para biriminin genellikle konuşmanın bir parçası olduğunu fark edeceksiniz. Bunun nedeni, kripto para biriminin bu protokollerin çoğunda büyük bir rol oynamasıdır. Projelerden birinin yaratılmasına, yönetilmesine, katkıda bulunulmasına veya iyileştirilmesine katılmak isteyen herkes için finansal bir teşvik sağlar.
Bu protokoller genellikle bilgi işlem, depolama, bant genişliği, kimlik, barındırma ve geçmişte bulut sağlayıcıları tarafından yaygın olarak sağlanan diğer web hizmetleri gibi çeşitli farklı hizmetler sunabilir.
İnsanlar hem teknik hem de teknik olmayan seviyelerde protokole çeşitli şekillerde katılarak geçimlerini sağlayabilirler.
Hizmetin tüketicileri, bugün AWS (Amazon Servisleri) gibi bir bulut sağlayıcısına nasıl ödeme yapacaklarına benzer şekilde, genellikle protokolü kullanmak için ödeme yapar. Web3 dışında, para doğrudan ağ katılımcılarına gider.
Burada, birçok ademi merkeziyetçilik biçiminde olduğu gibi, gereksiz ve çoğu zaman verimsiz aracıların kaldırıldığını göreceksiniz.
Filecoin, Livepeer, Arweave ve The Graph gibi birçok web altyapısı protokolü, protokolün yönetiminde söz sahibi olmayı sağlayan tokenlar yarattılar. Bu tokenlar ayrıca ağın birçok seviyesindeki katılımcıları da dağıtılmaktadır. Ethereum gibi blok zinciri protokolleri bile bu şekilde çalışmaktadır.
Yerel Ödemeler
Tokenlar ayrıca tamamen sınırsız ve sorunsuz bir yerel ödeme katmanı sunar. Stripe ve Paypal gibi şirketler, elektronik ödemeleri etkinleştirmede milyarlarca dolar değer yarattı.
Bu sistemler aşırı derecede karmaşıktır ve yine de katılımcılar arasında gerçek uluslararası birlikte çalışabilirliği sağlamaz. Ayrıca, bunları kullanmak için hassas bilgilerinizi ve kişisel verilerinizi vermenizi isterler.
MetaMask ve Torus gibi kripto cüzdanlar, kolay, anonim ve güvenli uluslararası ödemeleri ve işlemleri web3 uygulamalarına entegre etmenizi sağlar.
Solana gibi ağlar, birkaç yüz haneli milisaniye gecikme süresi ve bir kuruşun küçük bir kısmı kadar işlem maliyeti sunar. Mevcut finansal sistemin aksine, kullanıcıların ağ ile etkileşime geçmek ve ağda yer almak için geleneksel sayısız ve engebeli adımlardan geçmesi gerekmez. Tek yapmaları gereken bir cüzdan indirmek veya kurmaktır ve herhangi bir denetim olmaksızın ödeme gönderip almaya başlayabilirler.
Şirket Kurmanın Yeni Bir Yolu
Tokenlar ayrıca tokenlaştırma fikrini ve bir token ekonomisinin gerçekleştirilmesini de beraberinde getirir.
Örneğin, bir yazılım şirketi kurmanın mevcut durumunu ele alalım. Birisi bir fikir bulur, ancak inşa etmeye başlamak için kendilerini desteklemek için paraya ihtiyaçları vardır.
Parayı almak için risk sermayesi alırlar ve şirketin bir yüzdesini verirler. Bu yatırım, uzun vadede en iyi kullanıcı deneyimini oluşturmakla pek uyumlu olmayacak yanlış hizalanmış teşvikleri hemen devreye sokar.
Ayrıca, şirket başarılı olursa, işin içinde olan herkesin bu değerden herhangi birini gerçekleştirmesi çok uzun zaman alacak ve çoğu zaman gerçek bir yatırım getirisi olmadan yıllarca çalışmaya yol açacaktır.
Bunun yerine, gerçek bir sorunu çözen yeni ve heyecan verici bir projenin duyurulduğunu hayal edin. Herkes ilk günden onu inşa etmeye veya yatırım yapmaya katılabilir. Şirket, x sayıda tokenin piyasaya sürüldüğünü duyurdu ve erken yatırımcılara %10 verdi, %10’unu halka satışa koydu ve geri kalanını gelecekteki katkı payları ve projenin finansmanı için ayırdı.
Paydaşlar, projenin geleceğindeki değişikliklere oy vermek için tokenlarını kullanabilir ve projenin inşasına yardımcı olan kişiler, tokenlar serbest bırakıldıktan sonra para kazanmak için varlıklarını satabilir.
Projeye inananlar token alıp ellerinde tutabilirler ve projenin yanlış yöne gittiğini düşünenler tokenlarını satarak bunun sinyalini verebilirler.
Birçok şeyin genellikle gizlilik içinde gizlendiği özel veya merkezi işletmelerde hisse senedi satın almanın aksine; Blockchain verilerinin tamamı tamamen halka açık olduğundan, alıcılar neler olduğu konusunda tam şeffaflığa sahiptir.
Bu zaten web3 alanında oluyor.
Örneğin, paydaşların projelerinin yönetimine katılmalarını sağlayan Radicle uygulaması(merkezi olmayan bir GitHub alternatifi). Gitcoin, geliştiricilerin açık kaynak sorunlarını çözmek ve üzerinde çalışmak için kripto para biriminde ödeme almalarını sağlayan bir diğeridir. Yearn, paydaşların karar alma süreçlerine katılmalarına ve teklifler üzerinde oy kullanmalarına olanak tanır. Uniswap, SuperRare, The Graph, Audius ve diğer sayısız protokol ve proje, sahiplik, katılım ve yönetişim sağlamanın bir yolu olarak tokenlar yayınladı.
Bir şirket olarak geleneksel olarak düşündüğümüz şeyi inşa etmenin alternatif bir yolunu sunan DAO’lar (Merkezi Olmayan Otonom Kuruluşlar), hem geleneksel geliştiricilerden hem de risk sermayesi şirketlerinden muazzam bir yatırım alıyor.
Bu tür organizasyonlar tokenize edilir ve daha büyük paydaş bölümlerine gerçek, likit ve adil mülkiyet sunarak ve teşvikleri yeni ve ilginç şekillerde hizalayarak organizasyon yapısı fikrini tersine çevirir.
Örneğin, Friends with Benefits, web3 oluşturucuları ve sanatçılarından oluşan bir DAO’dur, yaklaşık bir yaşındadır, bu yazı itibariyle yaklaşık 125 milyon dolarlık bir piyasa değeri vardır ve yakın zamanda a16z’den 10 milyon dolarlık bir yatırım almıştır.
DAO’lar kendi içlerinde bütün bir gönderiyi kapsayabilir, ancak şimdilik sadece onların yapı ürünlerinin ve (geçmişte düşündüğümüz gibi) şirketlerin geleceği olduğunu düşündüğümü söyleyeceğim. İşte mevcut DAO manzarasını özetleyen iyi bir gönderi. (Gönderinin linki: https://coopahtroopa.mirror.xyz/_EDyn4cs9tDoOxNGZLfKL7JjLo5rGkkEfRa_a-6VEWw)
Web3’te Kimlik Nasıl Çalışır?
Web3’te kimlik, bugün alıştığımızdan çok daha farklı çalışır. Web3 uygulamalarında çoğu zaman, kimlikler, uygulama ile etkileşime giren kullanıcının cüzdan adresine bağlı olacaktır.
OAuth veya e-posta + şifre (neredeyse her zaman kullanıcıların hassas ve kişisel bilgileri teslim etmesini gerektiren) gibi web2 kimlik doğrulama yöntemlerinden farklı olarak, kullanıcı kendi kimliğini herkese açık olarak bağlamaya karar vermedikçe cüzdan adresleri tamamen anonimdir.
Kullanıcı aynı cüzdanı birden fazla dapp’de kullanmayı seçerse, kimliği uygulamalar arasında sorunsuz bir şekilde aktarılabilir ve bu da zaman içinde itibarlarını artırmalarına olanak tanır.
Ceramic ve IDX gibi protokoller ve araçlar, geliştiricilerin geleneksel kimlik doğrulama ve kimlik katmanlarını değiştirmek için uygulamalarına kendi kendine egemen kimlik oluşturmalarına izin veriyor. Ethereum kuruluşu ayrıca, “Ethereum ile oturum açma” için bir spesifikasyon tanımlamak için çalışan bir RFP’ye sahiptir ve bu, bunu ileriye taşımak için daha akıcı ve belgelenmiş bir yol sağlamaya yardımcı olacaktır. Bu aynı zamanda geleneksel kimlik doğrulama akışlarını geliştirmenin bazı yollarını özetleyen iyi bir başlıktır.
Web3’te Nasıl Kodlanır? / Web3’te Nasıl Kod Yazılır? / Web3’te Nasıl Kodlama Yapılır?
Yakın zamanda geleneksel geliştirici geçmişinden web3 alanına geçiş yapan bir geliştiriciyim. Bu yüzden geliştirme deneyiminin nasıl bir his olduğunu anlamak için inşa etmeye/kodlamaya başlamak istedim. Ve bugün oluşturabileceğimiz uygulama türlerini anlamak istedim.
Kaynaklar:
Hemen konuya girdim ve yaptığım bazı şeyleri birkaç blog yazısında belgelemeye karar verdim.
Geliştirici Olarak Ethereum, Crypto ve Web3’e Nasıl Girilir – Bu, sektöre girmek isteyen geliştiriciler için bir geliştiriciden gelen genel olarak alana bir giriştir. (https://www.freecodecamp.org/news/breaking-into-ethereum-crypto-web3-as-a-developer/)
Ethereum Geliştirme için Eksiksiz Kılavuz – Bu, size ilk dapp’inizi nasıl oluşturacağınızı öğreten bir eğitimdir. (https://www.freecodecamp.org/news/full-stack-ethereum-development/)
React, Anchor, Rust ve Phantom ile Tam Yığın Solana Geliştirme Kılavuzu – Bu kılavuz, dapp’i nasıl oluşturacağınızı göstermek için Solana’ya dalıyor. (https://dev.to/dabit3/the-complete-guide-to-full-stack-solana-development-with-react-anchor-rust-and-phantom-3291)
Genel olarak web3 hakkında daha fazla bilgi edinmek istiyorsanız, şu gönderilere göz atabilirsiniz:
- Yeni Yaratıcı Ekonomi-DAO’lar, Topluluk Mülkiyeti ve Kriptoekonomi (https://dev.to/dabit3/the-new-creator-economy-daos-community-ownership-and-cryptoeconomics-lnl)
- Açık Metaverse Değer Zinciri (https://www.notboring.co/p/the-value-chain-of-the-open-metaverse)
- Mikro Ekonomilerin Yükselişi (https://coopahtroopa.mirror.xyz/gWY6Kfebs9wHdfoZZswfiLTBVzfKiyFaIwNf2q8JpgI)
