“Süreç İktidarın Kazanımıdır. Rejime DEM’in Eklenmesi Demokratikleşme Sağlamaz”

Başlıktaki görüşler, “Terörsüz Türkiye” sürecini Avrupa’da iki düşünce kuruluşu adına yakından izleyip bir rapor yayınlayan siyaset bilimci Dr Salim Çevik’e ait. Dinleyelim.

“Süreç” ne durumda? Devasa fon skandalı, gözaltılar ve tutuklamalar; ağız dalaşı şeklinde süren bütçe görüşmeleri gündemde öne çıktıkça, Ankara silahsızlanma eksenindeki gelişmelere bağlı adımlarda öncelikten vazgeçmiş görünmekte.

İlerleme için MGK’nin kararı bekleniyor, ama yıl sonuna kadar devlet kademelerinde somut bir gelişme olacak mı, orası belli değil.

Öte tarafta ise, yani PKK tarafında, hareketlenme var. “Hareket Yönetimi” uzunca bir bildiri yayınlayarak, çekilme aşamasının tamamlandığını duyurdu. Ama silahlara tamamen veda edildiğine dair bir emare yok. Öyle anlaşılıyor ki, “aldım-verdim” pazarlıkları, bundan sonra da silahlar üzerinden devam edecek.

PKK’nin açıklamasından satır başları:

”…Yasa çıktıktan sonra 2026 Ekim ayında tüm gerillalar Türkiye dışına çıkarıldı. Metropollerdeki uyuyan hücreler de Medya Savunma Alanlarına geldiler. Son 2 ay içinde Türkiye sınırlarına yakın 10’dan fazla savaş mevziisi olan şikeftler-mağaralar boşaltıldı. Artık Türkiye sınırlarına ve Türk ordusunun üslendiği askeri noktalara yakın tek bir askeri gücümüz kalmamıştır… Bu açıdan Türk devleti ve ordusu kendisine yönelik askeri bir tehdidin varlığından söz edemez.”

Bizim attığımız adımlar karşısında AKP iktidarının somut adım atmaması dünya kamuoyu ve Türkiye kamuoyu içinde AKP’nin amaçları konusunda kuşku uyandırmıştır. Öyle ki, meclis komisyonunun hazırladığı raporda belirtilen ve yasa gerektirmeyen konularda demokratik adımların atılmaması bu tür kuşkuları artırmıştır.

İlk önce Önderliğimizin özgür yaşar ve çalışır koşullara kavuşması ve bunun için de barış ve siyasallaşma kurulunun çalışmaya başlaması gerektiğini söyledik, söylüyoruz.

Bu açıdan sürecin hızlı ilerlemesi tamamen bu yönlü adımların atılmasına bağlıdır. Demokratik siyasi çözüm irademiz tamdır. Barış ve demokratik toplum sürecini inanarak yürütmekteyiz. AKP iktidarı demokratik siyasal yaşama katılma yönünde hukuki ortamı sağladığında sorun büyük oranda çözülmüş olacaktır. Bu açıdan sadece silahsızlanma ile sorun çözülemez, Kürt sorununu yaratan etkenleri de ortadan kaldıracak demokratikleşme adımlarının atılması gerektiği düşüncesine tamamen katılıyoruz..”

Bu bildiriden kısa bir süre önce iki gelişme, “durum nedir?” anlamak için fikir veriyor. İmralı Heyeti üyesi Mithat Sancar Berlin’de diyaspora ile toplantıda duraklama olduğunu kabul etti, bunu “silahsızlandırma unsurunun, dünyadaki çatışma çözümlerinin öngördüğü şekilde müzakere konusu olmak yerine müzakere koşulu olarak uygulanmasının bir anomali olduğuna” işaret etti.

Ardından, MİT Başkanı İbrahim Kalın Ankara’da kapalı bir toplantıda “ağır çekim süreç” tablosu çizdi; ancak ve ancak silahsızlanmanın tamamlanması ardından Kürt meselesinin kök sebeplerine inilebileceğini söyledi.

Konu, Hollanda ve Almanya’daki düşünce kuruluşlarında araştırma görevlisi olarak çalışan siyasetbilimci Dr Salim Çevik tarafından hazırlanmış olan “Türkiye’nin Kürt süreci ve otoriter konsolidasyon / Uzlaşma olmadan silahsızlandırma” başlıklı geniş bir analizde de ele alınmakta.

Sohbetimiz burada. Dinlemenizi öneririm.

Çevik’in raporunu merak edenler için sonuç bölümünü de buraya alıyorum:

“Mevcut süreç Türk devletinin Kürt meselesine yaklaşımında son on yılı aşkın süredir görülen en belirgin eksen kaymalarından birini temsil ediyor. Süreç, uzun süredir tamamen kapalı görünen siyasi kanalları yeniden açtı; silah bırakmayı, kovuşturmadan ve/veya hapis cezasından koşullu muafiyeti düzenleyen yasal bir çerçeve ortaya koydu.

Bununla birlikte, demokratikleşme bir yana, Kürt siyasal hayatına yönelik daha geniş kapsamlı herhangi bir reform üretmedi. Aynı zamanda şimdiye kadarki gidişat, sürece dahil olan tarafların Kürt meselesini ne denli farklı biçimlerde anlamaya devam ettiğini de gözler önüne seriyor. Hükümet açısından süreç, temelde daha kapsamlı bir reformdan kaçınırken Kürt meselesini yönetilebilir bir siyasi ve güvenlik çerçevesi içinde sınırlandırmayı hedefliyor.

Birçok Kürt aktör için ise aynı süreç çok daha geniş bir anlam taşıyor; potansiyel olarak siyasi tanınma, baskıların azaltılması, Kürt siyasi faaliyetlerinin yasal olarak normalleşmesi ve güvenliğin daha az ön planda olduğu bir gelecek ihtimaliyle ilişkilendiriliyor.

Bu iki okuma arasındaki makas yeni değil; ancak hükümetin bu kez ne denli asimetrik bir koz üstünlüğüne sahip olduğu dikkat çekici.

Önceki süreçlerde, özellikle de 2015’te, süreç tıkandığında Kürt tarafı masadan kalkabilme kapasitesini koruyordu. Günümüzde bu seçenek çok daha kısıtlı. PKK, askeri açıdan daha önceki hiçbir dönemeçte olmadığı kadar zayıf durumda. Sıcak çatışma alanı yıllardır neredeyse tamamen Türkiye sınırlarının dışına itildi ve hatta kalan altyapısının büyük bölümünün yoğunlaştığı Irak’ın kuzeyinde dahi örgüt savunma pozisyonuna çekilmeye zorlandı.

Öcalan, her ne kadar daha merkezi bir muhatap rolüne yükseltilmiş olsa da, halen cezaevinde bulunuyor ve kullanabileceği her türlü siyasi söz hakkı bakımından devlete bağımlı durumda. Kürt siyasi yapılarına yönelik yurt içindeki baskılar, silahlı çatışmaya olası herhangi bir dönüşü siyaseten ağır maliyetli kılacak yoğunlukta seyrediyor.

PKK’nin kendisinin de hiçbir zaman tam anlamıyla muhasebesini yapmadığı 2015 yılındaki şehir çatışmaları, örgütün Türkiye’deki Kürt tabanı nezdindeki konumunda kalıcı hasarlar bıraktı: Yıkılan mahallelerin ve yerinden edilen toplulukların hafızası, silahlı mücadelenin cazibesini ve PKK’nin insan kaynağı devşirebileceği potansiyel kitle havuzunu ciddi ölçüde daralttı.

Bölgesel koşullar masadan kalkma seçeneğini daha da sınırlandırıyor. Örneğin Iraklı Kürt aktörler, silahlı çatışmaya dönülmesini aktif bir biçimde engellemeye çalıştı. Yeniden alevlenecek bir PKK-Türkiye çatışması, bir kez daha öncelikli olarak Irak Kürdistanı topraklarında cereyan edecek; bu da hem oradaki sivil nüfus hem de siyasi elitler açısından ağır sonuçlar doğuracaktır.

Dolayısıyla hem KDP hem de KBY, kendi topraklarında çatışmaların yeniden başlamasındansa sürecin devamını yeğleyerek mevcut sürece kayda değer bir siyasi destek sundu. Neticede ortaya alışılmadık bir tablo çıkıyor: Süreçten çekilmek PKK için teorik olarak halen mümkün; ancak silahlı çatışmaya dönüşü bir zamanlar uygulanabilir bir alternatif kılan askeri, siyasi ve bölgesel koşullar büyük ölçüde aşınmış durumda.

Bu asimetrinin sürecin ne üretebileceğine dair doğrudan yansımaları var. Kürt tarafının masadan kalkma kapasitesinin sınırlı olduğunu bilen hükümet, kendi hedeflerinin ötesinde kayda değer bir taviz verme konusunda pek bir motivasyona sahip değil, ve şimdiye kadar da böyle bir adım atmadı.

Ağustos 2026’da yürürlüğe giren çerçeve yasa bunun somut bir örneği. Yaklaşık iki yıllık bir gecikmenin ardından gelen bu yasanın şartları münhasıran hükümet tarafından belirlendi; tanıdığı tek taviz ise, feshedildiğini zaten duyurmuş bir örgütün tasfiyesini kolaylaştırmak amacıyla getirilen, kovuşturma ve/veya hapis cezasından koşullu muafiyetten ibaret.

Yasa, on yıllardır süren iç savaşın temelinde yatan daha geniş sosyo-politik soruna yanıt vermek yerine kısıtlı bir siyasi maliyetle devletin güvenlik hedefini ilerletiyor. Silahsızlanma ve güvenlik kaygıları meşru devlet hedefleri olmakla birlikte, Kürt meselesinin daha geniş siyasi ve sosyo-ekonomik boyutları ele alınmadığı takdirde tek başına bu tedbirlerin kalıcı bir siyasi uzlaşı üretmesi olası görünmüyor. Üstelik bu adımlar, hem bireysel hakların hem de azınlık haklarının —belirli bir dereceye kadar— tanınması ve hayata geçirilmesi gibi devlete ait ilave yükümlülükleri de karşılamıyor.

Bununla birlikte sürecin hükümetin amaçlarına hizmet edebilmesi için ille de köklü reformlar üretmesi gerekmiyor. DEM Parti, süreci tehlikeye atmakla suçlanmaksızın hükümeti nasıl eleştirebileceği hususunda şimdiden ciddi biçimde kısıtlanmış durumda. Kürt meselesinin kamuoyu tartışmalarındaki görünürlüğü, daha geniş muhalefet bloku açısından Kürt ve Türk-milliyetçisi tabanları arasındaki iç gerilimleri yönetmeyi daha da zorlaştırdı.

Çerçeve yasaya ilişkin meclis oylaması bunun somut bir göstergesi oldu: Yeni Parti lideri Özgür Özel yasayı desteklemesine rağmen milletvekillerinin çoğunun aleyhte oy kullanması, muhalefet genelinde daha geniş çaplı bir tartışmaya yol açtı.

Kürt siyasetinin iktidar blokuyla daha fazla yakınlaşmasının Ankara’yı esasa dair tavizler vermeye teşvik edip etmeyeceğinden bağımsız olarak, bunlar iktidar ittifakı açısından şimdiden elde edilmiş kayda değer kazanımlar.

Ne var ki bu ikinci ihtimal henüz belirsizliğini koruyor. DEM’in seçmen tabanı, liderliğini Erdoğan’la daha yakın bir uzlaşı zeminine otomatik olarak takip etmeyebilir; Erdoğan’ın kendisi de bu ihtimale bel bağlamaktan ziyade sınırlarını sınıyor gibi görünüyor.

Bu temkinli tutum, Erdoğan’ın süreçte neden arka planda kaldığını ve Bahçeli’yi sürecin en görünür sözcüsü olarak öne çıkardığını açıklamaya yardımcı oluyor.

Şayet Kürt oylarının garanti altına alınabileceğine dair güveni artarsa, hesaplar değişebilir; süreç mevcut dar kapsamından ve yavaş ilerleyişinden çıkarak daha somut bir angajmana doğru evrilebilir.

Şimdilik sürecin belirleyici karakteri, hükümetin hedeflerine odaklanılarak PKK’nin tamamen silahsızlandırılmasına doğru sıkı kontrol altında tutulan bir ilerleme. Kürt aktörlerin meselenin asıl esası olarak gördüğü siyasi ve hukuki başlıklarda ise bir durağanlık hüküm sürüyor.

Dolayısıyla mevcut gidişatta, altta yatan asimetride kayda değer bir değişim yaşanmadığı sürece bu tablonun değişmesini beklemek için pek bir neden bulunmuyor.

Türkiye’nin Kürt nüfusu açısından bu donmuş istikrarın doğuracağı sonuçlar, kesin bir çözümün ya da yeniden başlayacak bir çatışmanın doğuracağı sonuçlardan çok daha muğlak. Süreç, birçok Kürt aktörün umut ettiği siyasi tanınmayı ya da baskıların hafifletilmesini (henüz) sağlamadı; sunduğu yasal normalleşme ise Kürt siyasal hayatının geneline değil, yalnızca silah bırakan kadrolara yönelik.

Süreç nihayetinde anlamlı siyasi kazanımlar üretse bile, bunların bir iktidar paylaşımı ya da seçimlerde eşit koşullarda serbestçe yarışabilme şeklinde tezahür etmesi beklenmiyor. Bu tür kazanımların daha ziyade sınırlı ve koşullu bir siyasi alan biçimini alması; örneğin yerel yönetimlerle sınırlandırılması veya taleplerin ancak hükümetin belirlediği sınırlar ve şartlar dahilinde dile getirilmesi şeklinde olması çok daha muhtemel.

Böyle bir netice Türkiye’nin otoriter rotasından bir sapma olmaktan ziyade, o rotanın bir tezahürü olarak görülebilir. Daha güçlü hegemoniye dayalı bir otoriter düzen kendisini ille de Kürt siyasetini dışlayarak tahkim etmez; bunu, Kürt aktörleri sisteme meydan okuma kapasitelerini nötralize edecek şartlar altında sisteme dahil ederek de yapabilir.

Bu tür bir “denetimli/güdümlü entegrasyon”, tam da sistemden kopmayı cazip olmaktan çıkaracak kadar siyasi alan sunarken, mevcut güç dengesini temelden değiştirecek tavizleri asgari düzeyde tuttuğu için doğrudan dışlamaya kıyasla daha kalıcı olabilir.

Bu açıdan, mevcut haliyle süreç, Türkiye’nin derinleşen otoriterliği içinde bir anomali teşkil etmemekte; bilakis otoriterliğin tahkim edildiği mekanizmalardan biri olarak işlev görmektedir.

Yavuz BAYDAR