Türk Devletleri Zirvesinin Ardından: Türk Dünyası Kültürde Nasıl Bütünleşir?

Yaman Alp Ungan
16 Kasım 2026

Türk Devletleri Teşkilatı’nın (TDT) Ankara’da yapılan 13. Zirvesi’nin teması “Türk Yüzyılı: Dilde, Fikirde, İşte Birlik” idi. Temanın ikinci yarısı, Kırımlı aydın Gaspıralı İsmail Bey’in şiarı; Gaspıralı bu şiarı bir gazeteyle yaşattı. 1883’te Bahçesaray’da çıkarmaya başladığı Tercüman, 1918’e kadar Bulgaristan’dan Doğu Türkistan’a uzanan bir coğrafyada okundu. Gazete, bu coğrafyadaki Türklerin anlayabileceği sade bir ortak dille yazılıyordu.
Bu yazı dizisinin ilk ve ikinci yazıları Türk dünyasının iktisadi ve ticari ilişkileri ile jeopolitik durumunu ele aldı. Ankara Bildirisi de ticaretten ulaşıma, enerjiden savunma sanayisine kadar Türk devletlerini birbirine yaklaştıracak pek çok adım içeriyor. Bu adımların hepsi atılsa bile Türk birliğinin kalıcı olması, Türk halklarının birbirinin dilini anlamasına, birbirinin yazdığını okuyup çektiğini izlemesine ve birbirinin ülkesinde dostluklar kurmasına bağlı. TDT’nin üyelerini, gözlemcilerini ve henüz teşkilatın dışında kalan Türk halklarını kapsayan böyle ortak bir Türk kültür havzası, yani ortak bir ekinsel (kültürel) alan bugün yok. Orta Asya’daki Türk halkları bilgiye ve eğlenceye Rusça ya da kendi dillerinde ulaşıyor; birbirlerinin dilinde ve Türkçe'de ise pek az ulaşıyor.
Orta Asya'nın Tercihi Önce Rusça Sonra Kendi Dilleri
Orta Asya’da gençler haberi ve içeriği artık televizyondan çok telefondan alıyor. 2023’te bölgede yapılan bir ankete göre 18-24 yaş grubunun %90’ı haberleri akıllı telefondan takip ediyor, %64’ü de mesajlaşma uygulaması Telegram’ı kullanıyor. Kırgızistan’da yanıt verenlerin %72’si, Kazakistan’da %53’ü ülke haberlerini sosyal medyadan öğreniyor. Yayın kotası gibi kurallar televizyona ve radyoya uygulanıyor; sosyal medyada içeriğin dilini kullanıcı seçiyor.
Kullanıcının hangi dili seçtiği Vikipedi’de ülke ülke görülebiliyor. Vikipedi’yi yöneten Wikimedia Vakfı’nın yayımladığı rakamlara göre 2021’in başında Kazakistan’dan yapılan Vikipedi ziyaretlerinin %66’sı Rusça, %28’i Kazakça sayfalara gitti. Kırgızistan’da ve Türkmenistan’da da Rusçanın payı üçte iki dolayında; Türkmencenin payı yalnızca %5. Özbekistan’da ziyaretlerin yarıdan biraz fazlası Rusça sayfalara gidiyor. Rusçanın ana dilin gerisinde kaldığı tek ülke, Kafkasya’daki Azerbaycan.

Haberde ve okulda da tablo benzer, ancak ülkeden ülkeye fark var. Ankete katılan dört ülke arasında haberi Rusça takip etmeyi yerel dile tercih eden tek ülke Kazakistan. Kazak çocukların %16’sı da okulda Rusça eğitim görüyor. Özbekistan’da ise internetten haber okuyanların %44’ü yalnızca Özbekçe, %5’i yalnızca Rusça okuyor.
Rusça'nın ağırlığı azalıyor. Özbekçe Vikipedi 2025’te 2021’e göre %53 daha fazla okundu; Rusça Vikipedi’nin okunması aynı dönemde %6 azaldı. Kazakistan da 2024’te çıkardığı yasayla televizyon ve radyoda Kazakça yayının payını 2027’ye kadar %50’den %60’a çıkarıyor. Rusça'dan boşalan alanı her ülkenin kendi dili dolduruyor. Rusça'ya bağımlılık azalıyor, ancak her ülke kendi dilinde ayrı bir alan kuruyor ve bu alanlar ortak bir ekinsel alanda birleşmiyor.
Türk Halkları Birbirinin Dilinde Pek Az Okuyor
2021’de Kırgızistan’dan yapılan Vikipedi ziyaretlerinin %0,4’ü Özbekçe, %0,2’si Kazakça sayfalara gitti. Özbekistan’dan Kazakça sayfalara giden pay da %0,4’tü. Türkçe Vikipedi’nin payı Kazakistan’da %0,1, Kırgızistan’da ve Özbekistan’da %0,3 idi. Türkçe yalnızca Azerbaycan’da (%9) ve Türkmenistan’da (%5) okunuyordu.
Üniversite yılları, bir gencin arkadaşlık, iş ve evlilik bağlarını kurduğu yıllardır. Orta Asyalı gençlerin bu bağları kurduğu ülkelerin başında Rusya geliyor. 2025’te yurt dışına okumaya giden Özbek gençlerinden 6.498’i Rusya’yı, 2.496’sı Türkiye’yi seçti. Rusya’daki 400 binden fazla yabancı üniversite öğrencisinin %15’i Kazakistan, %14’ü Türkmenistan, %12’si Özbekistan vatandaşı. Özbekistan’dan Rusya’ya okumaya giden genç sayısı, Türkiye’ye gidenin iki buçuk katı. Bu gençlerin bugün kurduğu dostluklar ve iş bağlantıları, yarın hangi ülkeyle ticaret yapılacağını da etkileyecek.
Türk Dünyasının Ortak Bir Yayın Alanı Yok
Türk dizileri 150’den fazla ülkeye satılıyor ve dizi ihracatının geliri 2024’te 500 milyon doları aştı. Orta Asya bu dizilerle erken tanıştı. Deli Yürek 2001’de Kazakistan’a satıldı. 2000’li yıllarda Kazakistan’daki kanallar Türk dizilerini Kazakçaya dublajlayarak yayımladı; Kırgızistan’da da Türk dizileri düzenli olarak yayımlandı.
Bu etkileşim süreklilik kazanamadı. Her ülke yayın alanını kendi kurallarıyla düzenliyor ve bu kurallarda bir Türk devletinin yapımı ile dünyanın başka bir ülkesinin yapımı arasında fark yok. Bazı ülkeler, yerli yapımı koruma ve aile değerlerine ilişkin kaygılarla Türk dizilerinin yayınını zaman zaman durdurdu.
Türk dizileri Orta Asya’ya ulaştığında, hele izleyicinin diline çevrildiğinde izlendi. İçerik de talep de var, ancak Türk dünyasının yapımlarını birbirine kolayca ulaştıracak ortak bir çerçeve eksik.
Türk Dillerini Birbirine Bağlayacak Altyapı Henüz Kurulmadı
Türk halklarının birbirinin yazdığını okuyabilmesi için önce aynı alfabeyi kullanması gerekir. TDT üyeleri Eylül 2024’te 34 harfli ortak bir Türk alfabesinde uzlaştı. Ancak bu alfabe bugün bir tavsiyeden ibaret; Ankara Bildirisi de üye devletleri ortak alfabeyi daha yaygın kullanmaya çağırmakla yetiniyor. Türkiye, Azerbaycan ve Türkmenistan Latin alfabesini kullanıyor; Kazakça ve Kırgızca hala Kiril alfabesiyle yazılıyor. Kazakistan 2017’de 2025’e kadar Latin alfabesine geçmeye karar verdi; Eylül 2026 itibarıyla geçişin takvimi hala belli değil. Özbekistan 1993’ten beri geçiş sürecinde ve Özbekçe internet metninin bugün %56’sı Latin, %44’ü Kiril harfli. Özbekistan Cumhurbaşkanı 21 Ekim 2026’da Ş, Ç, Ö ve Ğ harflerini getiren yeni alfabe yasasını imzaladı; bütün ders kitaplarının 2031’e kadar yeni alfabeyle basılması hedefleniyor.
Bugünün çeviri ve yapay zeka modelleri internetteki metinle eğitiliyor. Bir dil internette ne kadar az yazılmışsa, o dilde çalışan modeller de o kadar zayıf kalıyor. Yapay zeka modellerinin eğitiminde kullanılan açık veri setlerinden biri olan FineWeb-2’de, Kazakça, Özbekçe, Kırgızca ve Türkmence metinlerin toplamına karşılık 163 kat Rusça, 12 kat Türkçe metin var. Dil işleme araştırmaları bu dört dili, veri kıtlığı çeken az kaynaklı diller arasında sayıyor. Kazakistan’ın geliştirdiği dil modeli KAZ-LLM de Kazakçanın yanında Rusça, İngilizce ve Türkçe metinle eğitildi.

Türk dilleri aynı aileden geldiği için bir Türk dilinde yazılmış metin, öbür Türk dillerinde çalışan modelleri de güçlendirebilir. Türkiye, yapay zeka eylem planında TDT ile birlikte Oğuz (Türkçe, Azerbaycan Türkçesi, Türkmence), Kıpçak (Kazakça, Kırgızca, Tatarca) ve Karluk (Özbekçe, Uygurca) dil gruplarını kapsayan ortak bir Türk dilleri büyük dil modeli geliştirmeyi hedefliyor; ilk sürümün 2027 sonunda hazır olması planlanıyor. Böyle bir model, Türkçede yazılmış bol metinden bölgenin dilleri için de yararlanabilir ve Türk dilleri arasında doğrudan çeviri yapabilir.
Ortak Kültür Havzasının Üç Ayağı
AB’nin 24 resmi dili var ve bu dillerin bir kısmı birbirine akraba bile değil. Birlik bu dilleri tek bir dile indirmeye çalışmıyor; bunun yerine üyeleri arasında ortak bir kültür alanı kurmak için dil teknolojisine, ortak yapıma ve öğrenci hareketliliğine kaynak ayırıyor. Türk dilleri ise aynı aileden geliyor; bu yüzden AB’nin yaptığı, TDT için ancak bir başlangıç noktası olabilir. Türk dünyası kültürde de en az ticarette ve ulaşımda olduğu kadar iddialı hedefler koymalı.
Dilde birliğin ilk adımı ortak alfabe. TDT üyeleri ortak alfabeye geçiş için bağlayıcı bir takvim koymalı. Latin alfabesine henüz geçmemiş Kazakistan ve Kırgızistan, geçişi doğrudan ortak alfabeyle yapmalı. Özbekistan’ın yeni harfleri bu yönde atılmış bir adım. AB, Avrupa’nın dijital egemenliğini güçlendirmek amacıyla 2025’te çok dilli ve açık kaynaklı dil modelleri geliştiren OpenEuroLLM projesini başlattı. TDT de üye ülkelerin kütüphanelerini, arşivlerini ve yayın kuruluşlarının metinlerini ortak bir veri havuzunda toplamalı ve Türk dilleri modelini bu havuzla eğitmeli. Modelin kapsamı orta vadede Tatarca, Başkurtça, Uygurca ve Kırım Tatarcası gibi devleti olmayan Türk halklarının dillerine de genişlemeli. Üye ülkeler okullarda öbür Türk dillerinden birini seçmeli ders olarak da sunmalı.
Fikirde birlik için Türk dünyasının yapımları bütün üye ülkelerde yerli yapım sayılmalı. AB’nin görsel-işitsel medya kuralları, yayın platformlarının kataloğunun en az %30’unu Avrupa yapımı eserlerden oluşturmasını şart koşuyor. Bu kuralda bir eserin Avrupa yapımı sayılması diline değil, bir AB ülkesinde üretilmiş olmasına bağlı. TDT de bir “Türk dünyası yapımı” tanımı yapmalı; bir üye ülkede üretilen dizi, film ve belgesel öbür üyelerde yayın kotalarına ve teşviklere dahil edilmeli. Üye ülkeler aile değerlerine ve yerli yapımı korumaya ilişkin kaygılarını da birlikte belirleyecekleri ortak yayın ilkeleriyle karşılamalı. Türkiye de dizilerinin Kazakça, Özbekçe, Kırgızca ve Türkmenceye dublajını vergi teşvikiyle desteklemeli. Aynı teşvik Türk dillerinde içerik üreten yayın platformlarına ve sosyal medya içerik üreticilerine de verilmeli; teşvikin ölçüsü bu dillerde yayımlanan içeriğin süresi olmalı.
İşte birliğin, yani şiarın üçüncü ayağının temel araçlarından biri öğrenci hareketliliği. AB 1987’den beri öğrenci değişim programı Erasmus’u yürütüyor. Avrupa Komisyonu için yapılan ve 78 binden fazla kişinin yanıt verdiği araştırmaya göre Erasmus’a katılmış mezunların %33’ünün hayat arkadaşı başka bir milletten; yurt dışına çıkmamış mezunlarda bu oran %13. Erasmus mezunlarının %27’si de hayat arkadaşıyla yurt dışındaki eğitimi sırasında tanıştı. TDT ülkelerinin üniversiteleri arasında da 2017’den beri Orhun Süreci adlı bir değişim programı var; ancak programa katılan öğrenci sayısına dair açıklanmış bir rakam bulamadık. TDT, Orhun Süreci’ni Erasmus ölçeğinde bir programa dönüştürmeli ve her yıl kaç öğrencinin yer değiştirdiğini açıklamalı. TDT üyeleri ayrıca haberlerini ve belgesellerini bütün Türk dillerinde yayımlayan ortak bir yayın kuruluşu kurmalı.
Gaspıralı’nın Tercüman’ı otuz beş yıl boyunca Bulgaristan’dan Doğu Türkistan’a kadar ortak bir dille okundu. Bugün Türk dünyasının ortak bir yayını, bütün üyelerin kullandığı bir alfabesi ve ortak bir dijital alanı yok. Ticarette, ulaşımda ve savunmada yakınlık en üst düzeye çıksa bile Türk halkları birbirinin dilini anlamadıkça, birbirinin yazdığını okuyup çektiğini izlemedikçe TDT bir devletler örgütü olmanın ötesine geçemez.

