YORUM: Avrupa'da Doğal Gaz 100 Euroyu Aştı, Türkiye'de Elektrik ve Doğal Gaza Zam Baskısı Büyüyor

Avrupa'da doğal gaz fiyatları, İran savaşının yeniden şiddetlenebileceği endişesi ve sert kış beklentileriyle yaklaşık dört yıl sonra ilk kez megavatsaat başına 100 euronun üzerine çıktı. Katar'dan sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) sevkiyatlarının azalabileceği öngörülürken Avrupa'nın düşük depolama seviyeleri enerji krizine ilişkin kaygıları artırıyor. Türkiye'de ise ithalat maliyetleriyle tüketici tarifeleri arasındaki fark BOTAŞ'ın mali yükünü ağırlaştırıyor. Kurumun sermayesinin 200 milyar TL'den 350 milyar TL'ye yükseltilmesi, enerji sübvansiyonlarının sürdürülebilirliği tartışmasını yeniden gündeme taşıdı. Kış aylarında genel bir zam yerine kademeli tarifeler üzerinden maliyetlerin tüketiciye yansıtılması, 2027 başında ise daha kapsamlı fiyat ayarlamalarına gidilmesi olasılığı güçleniyor.

Avrupa'da Doğal Gaz Fiyatları Dört Yılın Zirvesinde

Küresel enerji piyasalarında yeni bir fiyat şoku endişesi yaşanıyor.

Avrupa'nın referans doğal gaz fiyatı olan Hollanda TTF kontratları, çarşamba günü yüzde 5 yükselerek megavatsaat başına 100,95 euroya ulaştı.

Fiyatlar böylece Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ardından yaşanan Avrupa enerji krizinden bu yana ilk kez 100 euro eşiğini aştı.

Sonrasında fiyatlar yeniden 100 euronun biraz altına gerilese de piyasadaki tedirginlik devam ediyor.

Avrupa doğal gaz fiyatları yalnızca ekim ayında yüzde 39 yükseldi.

İran savaşının şubat sonunda başlamasından bu yana ise fiyatlar yaklaşık üç katına çıktı.

Bu yükselişin arkasında üç temel unsur bulunuyor:

• ABD'nin İran'a yönelik yeni askeri operasyon başlatabileceği beklentisi.

• Orta Doğu'dan LNG sevkiyatlarının yeniden aksama riski.

• Avrupa'da soğuk geçebilecek kış ayları öncesinde doğal gaz depolarının alışılmışın altında doluluk oranlarına sahip olması.

Bu üç riskin aynı anda gerçekleşmesi, Avrupa'nın enerji ithalat faturasını daha da yükseltebilir.

Trump'ın İran'a Yeni Saldırı İhtimali Fiyatları Tetikledi

Piyasalardaki en önemli endişe, ABD Başkanı Donald Trump'ın 3 Kasım ara seçimlerinin ardından İran'a yönelik yeni bir askeri harekât başlatabileceği yönündeki açıklamaları.

Wall Street Journal'ın çarşamba günü yayımladığı habere göre Washington, bazı Körfez ülkelerine seçimlerden sonra İran'a karşı kısa ancak yoğun bir askeri operasyon olasılığına hazırlıklı olmalarını bildirdi.

Bu haber, Orta Doğu'daki enerji sevkiyatlarının yeniden kesintiye uğrayabileceği endişesini güçlendirdi.

Özellikle Katar'dan yapılan LNG ihracatı piyasaların odağında.

Katar, dünyanın en önemli LNG tedarikçilerinden biri. Bölgedeki askeri gerilimin artması, yalnızca üretim tesislerini değil, deniz taşımacılığını ve sigorta maliyetlerini de etkileyebilir.

Enerji danışmanlık şirketi Energy Aspects, İran savaşının ara seçimlerden sonra şiddetlenmesi halinde Katar'ın kasım ve aralık aylarındaki LNG ihracatının azalabileceğini öngörüyor.

Bu gelişme Avrupa'nın kış aylarında ihtiyaç duyduğu gazı temin etmesini daha pahalı hale getirebilir.

LNG Arzında Kesinti Olasılığı Yüzde 73'e Yükseldi

Doğal gaz piyasasında aralık vadeli kontratların fiyatlaması, Orta Doğu kaynaklı arz kesintisi endişelerinin hızla arttığını gösteriyor.

Aktarılan piyasa analizine göre aralık kontratlarının fiyatları, yatırımcıların bu kış Orta Doğu LNG arzında kesinti yaşanmasına ilişkin fiyatlamalarının geçen haftaki yüzde 51 düzeyinden yüzde 73'e yükseldiğine işaret ediyor.

Bu oran, kesin bir arz kesintisi tahmini değil; vadeli piyasa fiyatlarından türetilen bir risk göstergesi.

Yine de enerji piyasasındaki endişelerin ne kadar hızlı arttığını ortaya koyuyor.

Üstelik fiyat yükselişi yalnızca kasım kontratlarıyla sınırlı değil.

Daha sonraki aylara ilişkin doğal gaz fiyatları da yükseliyor.

Bu durum, piyasanın enerji arzındaki sorunların kısa sürede ortadan kalkmayabileceğini değerlendirdiğini gösteriyor.

Avrupa'da Sert Kış Endişesi

Enerji fiyatlarını yükselten ikinci önemli faktör hava koşulları.

Meteoroloji uzmanları, Avrupa'da normalden daha soğuk bir kış yaşanabileceği konusunda uyarıyor.

Özellikle ani stratosferik ısınma olarak bilinen meteorolojik olayın gerçekleşmesi halinde, kutup bölgesindeki atmosferik dolaşım değişebilir.

Bu gelişme, kasım ayında Kuzey Avrupa'ya çok soğuk Arktik hava kütlelerinin ulaşmasına yol açabilir.

Soğuk havanın erken başlaması, konutların ısıtılması için kullanılan doğal gaz miktarını artıracaktır.

Sorun, Avrupa'nın kışa doğal gaz depolarında alışılmışın altında stokla girmesi.

Columbia Üniversitesi Küresel Enerji Politikası Merkezi uzmanı Anne-Sophie Corbeau, Avrupa kışının ne kadar soğuk geçeceğine ilişkin tahminler arasında büyük farklılıklar bulunduğunu belirtiyor.

Bu belirsizlik, enerji şirketlerini ve yatırımcıları riskten korunma işlemlerine yöneltiyor.

Intercontinental Exchange verilerine göre Hollanda doğal gaz opsiyonlarında açık pozisyon sayısı pazartesi günü 3,1 milyon kontrata ulaştı.

Bu, işlemlerin başladığı 2013 yılından bu yana görülen en yüksek seviye.

ABD'de Gaz Ucuz, Avrupa'da Neden Pahalı?

Enerji piyasalarındaki dikkat çekici gelişmelerden biri, ABD ve Avrupa doğal gaz fiyatlarının birbirinden ayrışması.

Avrupa'da fiyatlar hızla yükselirken ABD'de doğal gaz fiyatları, kısa vadede beklenen ılıman hava koşullarının etkisiyle yaklaşık iki yılın en düşük seviyelerine geriledi.

Normal koşullarda ABD'deki düşük fiyatların Avrupa'ya LNG ihracatını artırarak fiyat baskısını hafifletmesi beklenebilir.

Ancak ABD'nin LNG ihracat kapasitesi sınırsız değil.

Gazın sıvılaştırılması için kullanılan tesislerin kapasitesi, ihraç edilebilecek miktarı sınırlandırıyor.

Ayrıca LNG tankerlerinin navlun maliyetleri rekor seviyelere yükselmiş durumda.

Spark Commodities verilerine göre Kuzeybatı Avrupa'ya teslim edilen LNG'nin fiyatı pazartesi günü milyon İngiliz ısı birimi başına 31,16 dolara ulaştı.

Bu rakam İran savaşı öncesindeki seviyenin yaklaşık üç katı ve Aralık 2022'den bu yana en yüksek fiyat.

Dolayısıyla ABD'deki ucuz gaz, Avrupa'daki enerji krizinin etkilerini kısa vadede tamamen ortadan kaldıramıyor.

Avrupa'nın Enerji Sisteminde Tamponlar Tükeniyor

Avrupa enerji sistemi, yaklaşık sekiz aydır devam eden İran savaşının yarattığı baskıya rağmen çalışmaya devam etti.

Ancak uzmanlara göre sistemin dayanıklılığı artık sınanıyor.

Columbia Üniversitesi'nden Corbeau, Avrupa'nın şimdiye kadar önemli bir direnç gösterdiğini ancak bu direncin sınırlarına yaklaşıldığını belirtiyor.

Kış aylarında gaz tüketiminin artması, depolardaki stokların azalması ve LNG sevkiyatlarının aksaması halinde yeni bir fiyat sıçraması yaşanabilir.

Bu risk yalnızca Avrupa ekonomisini ilgilendirmiyor.

Küresel LNG piyasasında fiyatların yükselmesi, Türkiye dahil bütün ithalatçı ülkelerin enerji maliyetlerini etkiliyor.

Türkiye İçin Asıl Sorun: BOTAŞ'ın İthalat Maliyeti ile Satış Fiyatı Arasındaki Fark

Avrupa'daki doğal gaz fiyatlarının yükselmesi Türkiye açısından da önemli sonuçlar doğurabilir.

Türkiye, tükettiği doğal gazın büyük bölümünü ithal ediyor.

İthalatın bir kısmı uzun vadeli boru hattı sözleşmeleriyle, bir kısmı ise LNG alımlarıyla karşılanıyor.

Uzun vadeli sözleşmelerin bir bölümünde fiyatlar petrol fiyatlarına gecikmeli olarak bağlı.

Spot LNG alımlarında ise küresel piyasa koşulları daha doğrudan etkili oluyor.

Bu nedenle petrol ve doğal gaz fiyatlarındaki yükseliş, BOTAŞ'ın ithalat maliyetlerini artırıyor.

Üstelik Türk lirasındaki değer kaybı, döviz üzerinden yapılan enerji ithalatının TL karşılığını daha da yükseltiyor.

Buna karşılık konutlarda uygulanan doğal gaz tarifeleri, ithalat maliyetlerindeki değişimi bire bir yansıtmıyor.

Aradaki farkın önemli bölümü kamu kaynaklarıyla karşılanıyor.

Bu politika tüketicileri uluslararası enerji fiyatlarındaki sert yükselişlerden koruyor.

Ancak aynı zamanda BOTAŞ'ın finansman ihtiyacını ve bütçe üzerindeki dolaylı yükü artırıyor.

BOTAŞ Tarifelerinde İki Farklı Fiyat

Aktarılan tarife bilgilerine göre BOTAŞ'ın doğal gaz dağıtım şirketlerine uyguladığı toptan satış fiyatları, tüketim kategorilerine göre farklılaşıyor.

• Kademe 1 konut tüketimi: 10,625 TL/standart metreküp

• Kademe 2 konut tüketimi: 18,00 TL/standart metreküp

• Elektrik üretimi ve ilgili sanayi kategorileri: 18,00 TL/standart metreküp

Bunlar nihai tüketicinin faturasındaki bütün vergi ve dağıtım bedellerini içeren perakende fiyatlar değil, aktarılan toptan tarife seviyeleri.

Hükümetin konutlarda doğal gaz maliyetinin yaklaşık yüzde 45'ini sübvanse ettiği belirtiliyor.

Bu oran, enerji fiyatlarındaki yükselişin kamu maliyesi açısından ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.

Uluslararası doğal gaz fiyatları yükseldikçe ithalat maliyeti ile sübvansiyonlu satış fiyatı arasındaki fark genişleyebilir.

Böyle bir durumda hükümetin önünde üç temel seçenek bulunuyor:

• Enerji sübvansiyonlarını artırarak maliyetin daha büyük bölümünü bütçeye yüklemek.

• Konut, sanayi ve elektrik üretim tarifelerinde fiyat artışlarına gitmek.

• Kademeli fiyatlandırma yoluyla yüksek tüketimli abonelere daha fazla maliyet yansıtmak.

Bu seçeneklerin her birinin enflasyon, bütçe ve tüketici harcamaları üzerinde farklı etkileri bulunuyor.

BOTAŞ'ın Sermayesi 350 Milyar TL'ye Çıkarıldı

Ekim ayında BOTAŞ'ın sermayesinin 200 milyar TL'den 350 milyar TL'ye yükseltilmesi, enerji fiyatlandırma politikasının mali boyutunu yeniden gündeme getirdi.

Sermaye artırımının büyüklüğü 150 milyar TL.

Bu karar, kurumun artan finansman ihtiyacı ve enerji sübvansiyonlarının sürdürülebilirliği açısından önemli.

Ancak sermaye artırımını doğrudan aynı tutarda gerçekleşmiş faaliyet zararı olarak yorumlamak doğru olmaz.

Bunun için BOTAŞ'ın güncel mali tabloları, nakit akışı ve kamu transferlerinin ayrıntılı biçimde incelenmesi gerekiyor.

Yine de ithalat maliyetleriyle satış tarifeleri arasındaki farkın genişlemesi, kurumun finansal yükünü artıran temel unsurlardan biri.

Özellikle uluslararası LNG fiyatlarının yüksek kalması halinde yeni finansman ihtiyacının ortaya çıkması mümkün.

Kademeli Tarife: Zam Açıklanmadan Fatura Artabilir

Türkiye'de doğal gaz fiyatlarına ilişkin en önemli gelişmelerden biri kademeli tüketim sisteminin uygulanması.

Bu modelde belirli tüketim sınırlarının altında kalan aboneler daha düşük tarifeden yararlanırken sınırı aşan tüketicilere daha yüksek fiyat uygulanıyor.

Aktarılan düzenlemeye göre bölgesel aylık tüketim limitinin aşılması, ilgili faturalama döneminde yüksek tarifenin uygulanmasına neden olabiliyor.

Bu mekanizmanın kesin kapsamı ve hangi tüketim miktarına hangi fiyatın uygulanacağı, yürürlükteki resmi tarife hükümlerine bağlı.

Ancak ekonomik etkisi açık.

Kış aylarında hava sıcaklıkları düştüğünde hanelerin doğal gaz tüketimi artacak.

Bu nedenle daha fazla abonenin yüksek tüketim kademesine geçmesi mümkün.

Böylece temel tarife fiyatı değiştirilmeden de bazı hanelerin faturaları önemli ölçüde yükselebilir.

Aktarılan tahminlerde yaklaşık 2,8 milyon yüksek tüketimli hanenin bu uygulamadan etkilenebileceği belirtiliyor.

Bu rakamın gerçekleşmesi, kış koşullarına ve tüketim sınırlarının uygulanmasına bağlı olacak.

Kışın Genel Zam Yerine Hedefli Fiyat Artışları mı?

Hükümet açısından kış aylarında bütün konut abonelerini kapsayan yüksek oranlı bir doğal gaz zammı siyasi ve ekonomik açıdan maliyetli olabilir.

Çünkü doğal gaz ve elektrik fiyatlarındaki artışlar, tüketici enflasyonunu doğrudan ve dolaylı kanallardan etkiliyor.

Özellikle enflasyonla mücadele programının sürdüğü bir dönemde enerji tarifelerinde sert artışlar, fiyat istikrarı hedeflerini zorlaştırabilir.

Bu nedenle kısa vadede genel bir tarife artışı yerine kademeli sistemin daha geniş biçimde uygulanması ihtimali üzerinde duruluyor.

Böyle bir yaklaşımda düşük tüketimli haneler daha fazla korunurken yüksek tüketimli abonelerin ödediği birim fiyat artabilir.

Ancak bu uygulamanın sosyal etkileri de dikkate alınmalı.

Soğuk bölgelerde yaşayan, yalıtımı yetersiz konutlarda oturan veya kalabalık hanelerde bulunan tüketiciler, yüksek gelirli olmasalar bile daha fazla doğal gaz kullanmak zorunda kalabilir.

Dolayısıyla tüketim miktarı ile ödeme gücü her zaman aynı anlama gelmiyor.

Sanayi ve Ticarethanelere Zam Olasılığı

Enerji fiyatlarındaki yükselişin bir başka sonucu, sanayi ve ticarethanelere uygulanan tarifelerin artırılması olabilir.

BOTAŞ'ın ithalat maliyetlerindeki artışın tamamını konutlara yansıtmaması halinde maliyetin bir bölümü diğer tüketici gruplarına aktarılabilir.

Bu yaklaşım konut abonelerinin faturalarını sınırlasa da sanayi üretim maliyetlerini yükseltir.

Doğal gazı yoğun kullanan sektörler açısından maliyet artışları özellikle önemli.

Ayrıca doğal gaz fiyatları elektrik üretim maliyetlerini de etkiliyor.

Gazla çalışan santrallerin maliyetlerinin yükselmesi, elektrik piyasasındaki fiyatlar üzerinde baskı yaratabilir.

Bu nedenle doğal gaz fiyatlarındaki yükselişin etkisi yalnızca kombi faturalarıyla sınırlı kalmayabilir.

Sanayi ürünleri, hizmetler ve elektrik tarifeleri üzerinden enflasyona da yansıyabilir.

2027 Başında Yeni Enerji Zamları Gündeme Gelebilir

Türkiye'nin Orta Vadeli Programı'nda yer alan enflasyon hedefleri, enerji fiyatlarına ilişkin kararların zamanlamasını önemli hale getiriyor.

Hükümet, enerji sübvansiyonlarını azaltmak isterken enflasyonda yeni bir sıçramaya neden olmamaya çalışıyor.

Bu nedenle enerji tarifelerinde yapılabilecek yapısal ayarlamaların 2027 başına ertelenmesi olasılığı üzerinde duruluyor.

Böyle bir senaryoda fiyat artışlarının ileriye dönük enflasyon hedefleriyle uyumlu tutulması amaçlanabilir.

Ancak uluslararası enerji fiyatlarında çok sert bir yükseliş yaşanırsa hükümetin bekleme alanı daralacaktır.

Özellikle Avrupa doğal gaz fiyatlarının 100 euro üzerinde kalıcı hale gelmesi ve petrol fiyatlarının yeniden yükselmesi, BOTAŞ'ın maliyetlerini artırabilir.

Bu durumda konut, sanayi ve elektrik tarifeleri arasında yapılacak maliyet paylaşımı daha da önemli hale gelir.

YORUM: Türkiye Enerji Zamlarını Ne Kadar Erteleyebilir?

Avrupa'daki doğal gaz fiyatlarının 100 euroyu aşması, Türkiye açısından yalnızca dış piyasalarda yaşanan bir gelişme değil.

Bu fiyat artışı, BOTAŞ'ın ithalat maliyetleri, enerji sübvansiyonları, bütçe dengesi ve enflasyon hedefleri arasında giderek zorlaşan bir tercih yaratıyor.

Benim değerlendirmeme göre hükümet, kasım ve aralık aylarında düşük tüketimli konut abonelerini kapsayan yüksek oranlı genel bir zamdan mümkün olduğunca kaçınacaktır.

Ancak bu, doğal gaz faturalarının sabit kalacağı anlamına gelmiyor.

Kademeli tarife sistemi nedeniyle kış aylarında tüketimi artan haneler, açıklanan temel fiyat değişmese bile daha yüksek birim fiyatlarla karşılaşabilir.

Sanayi ve ticarethane tarifelerinde yapılabilecek ayarlamalar da maliyetin bir bölümünü üretici kesime aktarabilir.

Bununla birlikte BOTAŞ'ın sermayesinin 150 milyar TL artırılması, mevcut fiyatlandırma modelinin kamu finansmanı üzerindeki yükünü hafifletmek için ek kaynak gerektiğini gösteriyor.

Bu finansman ihtiyacının kalıcı biçimde yalnızca sermaye artırımlarıyla karşılanması zor olabilir.

Üç Senaryo: Enerji Faturalarını Ne Bekliyor?

Önümüzdeki aylarda Türkiye'de doğal gaz ve elektrik fiyatlarını belirleyecek gelişmeleri üç senaryo altında toplamak mümkün.

Birinci senaryo: Kış aylarında genel tarife korunur, kademeli fiyatlandırma daha fazla haneyi etkiler.

Hükümet düşük tüketimli konut abonelerine uygulanan fiyatı sabit tutabilir. Ancak tüketim sınırını aşan aboneler daha yüksek faturalarla karşılaşabilir.

İkinci senaryo: Sanayi ve ticarethane tarifeleri artırılır.

Küresel LNG fiyatlarının yükselmeye devam etmesi halinde maliyetin daha büyük bölümü konut dışı tüketicilere aktarılabilir. Bu durum üretim maliyetlerini ve dolaylı olarak enflasyonu artırabilir.

Üçüncü senaryo: 2027 başında daha kapsamlı fiyat ayarlamaları yapılır.

Enerji sübvansiyonlarının mali yükünü azaltmak amacıyla yeni yılın başında doğal gaz ve elektrik tarifelerinde daha geniş kapsamlı düzenlemelere gidilebilir.

Bu senaryolar resmi olarak açıklanmış zam kararları değil, mevcut maliyet baskılarından hareketle yapılan değerlendirmelerdir.

Sonuç: Avrupa'daki Enerji Krizi Türkiye'nin Enflasyon Mücadelesini Zorlaştırabilir

Avrupa doğal gaz fiyatlarının dört yıl sonra yeniden 100 euroyu aşması, enerji ithalatçısı ülkeler açısından önemli bir uyarı.

İran savaşının şiddetlenmesi, Katar LNG sevkiyatlarının azalması ve Avrupa'da sert bir kış yaşanması halinde uluslararası doğal gaz fiyatlarında yeni yükselişler görülebilir.

Türkiye açısından bu gelişmenin üç temel sonucu olacaktır:

• Enerji ithalat faturasının yükselmesi.

• BOTAŞ'ın sübvansiyon ve finansman yükünün artması.

• Doğal gaz ve elektrik tarifelerinde fiyat ayarlaması baskısının güçlenmesi.

Benim temel senaryom, hükümetin 2026'nın son iki ayında genel konut zamlarını sınırlamaya çalışacağı, ancak kademeli tarifeler ve konut dışı fiyat ayarlamaları yoluyla maliyetin bir bölümünü tüketicilere yansıtacağı yönünde.

2027 başında ise daha kapsamlı doğal gaz ve elektrik zamları gündeme gelebilir.

Ancak bu değerlendirmedeki en büyük belirsizlik İran savaşının seyri.

ABD'nin yeni bir askeri operasyon başlatması ve Hürmüz Boğazı'ndaki enerji sevkiyatlarının daha fazla aksaması halinde, mevcut fiyat ve sübvansiyon politikalarının sürdürülmesi çok daha maliyetli hale gelecektir.

Türkiye'nin enerji fiyatlarında ne kadar süre zam yapmadan ilerleyebileceğini, Ankara'nın siyasi tercihleri kadar İran savaşı ve Avrupa'daki kış koşulları da belirleyecek.

FT, ParaAnaliz

Güldem Atabay ve Atilla Yeşilada tarafından kaleme alınan GADT Raporlarına abone olmak ister misiniz?

Bize e-mail atın: istanbulanalytics@gmail com

Raporlar ücretlidir, yatırım önerisi içermez.