Trump İran'la barış istiyor, Netanyahu savaşta ısrarcı: Hürmüz Boğazı'nın kaderi İsrail'deki iktidar krizine bağlı

ABD Başkanı Donald Trump, İran ile yeni bir savaş başlatmak yerine diplomatik anlaşmaya ulaşmayı hedeflerken, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu Tahran'daki rejimin devrilmesini savunuyor. Ancak İsrail'deki seçimlerin ardından hükümeti kurma görevi Gadi Eisenkot'a verildi. Geçici hükümetin başında bulunan Netanyahu'nun İran'a yeni bir saldırı düzenleme yetkisi, İsrail'de hukuki ve siyasi tartışma yarattı. Krizin sonucu, İran savaşının geleceği ve Hürmüz Boğazı'ndaki enerji güvenliği açısından da önem taşıyor.

Washington ile Tel Aviv arasında İran ayrışması

Orta Doğu'da yeni bir savaş ihtimali, ABD ile İsrail arasında İran'a yönelik politikaların farklılaşması nedeniyle yeniden gündemin üst sıralarına çıktı.

ABD Başkanı Donald Trump, İran'a yönelik askeri operasyonların bu aşamada yeniden başlatılmasına gerek olmadığını söylerken İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu daha sert bir politika izlenmesini savunuyor.

Netanyahu'ya göre İran kaynaklı tehdidin kalıcı biçimde ortadan kaldırılması, Tahran'daki dini yönetimin devrilmesini gerektiriyor.

Ancak Netanyahu'nun bu yaklaşımı, İsrail'de yaşanan siyasi belirsizlik nedeniyle yeni bir tartışmanın konusu haline geldi.

27 Ekim seçimlerinin ardından Cumhurbaşkanı Isaac Herzog, yeni hükümeti kurma görevini Gadi Eisenkot'a verdi.

Netanyahu ise yeni hükümet kurulana kadar başbakanlık görevini sürdürüyor.

Bu durum, İsrail'in İran'a yönelik yeni ve kapsamlı bir askeri harekât başlatıp başlatamayacağı sorusunu gündeme taşıdı.

İsrail hukukuna göre geçici hükümetin savaş başlatması kategorik olarak yasak değil. Ancak böyle bir kararın hangi koşullarda ve hangi usullerle alınabileceği büyük önem taşıyor.

Trump: İran'a yeniden saldırmak için neden görmüyorum

Trump, hafta başında CBS televizyonunun 60 Minutes programında yaptığı açıklamada İran savaşının yeniden tırmandırılmasını istemediğini söyledi.

ABD'deki ara seçimlerin ardından İran'a yönelik askeri operasyonları genişletip genişletmeyeceği sorulan Trump, böyle bir adım için mevcut koşullarda gerekçe görmediğini belirtti.

ABD Başkanı, daha sonra Beyaz Saray'da Katar Başbakanı ve Dışişleri Bakanı Muhammed bin Abdurrahman Al Sani ile yaptığı görüşmede de benzer mesajlar verdi.

Trump, İran ile görüşmeler yürütüldüğünü ve diplomatik bir anlaşmaya ulaşılmasını umduğunu ifade etti.

Bununla birlikte ABD ordusunun koşulların değişmesi halinde harekete geçmeye hazır olduğunu da vurguladı.

Dolayısıyla Washington yönetimi askeri seçeneği tamamen gündemden çıkarmış değil.

Ancak mevcut öncelik, yeni saldırılardan ziyade diplomasi ve ekonomik baskı araçlarının kullanılması.

Rubio: Yaptırımlar ve deniz ablukası sonuç veriyor

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio da İran'a karşı uygulanan ekonomik baskının etkili olduğunu savunuyor.

Rubio'ya göre yaptırımlar ve deniz ablukası, İran ekonomisi ve yönetimi üzerinde ciddi baskı oluşturuyor.

Bu nedenle Washington'ın şimdilik yeni askeri saldırılar düzenlemesine ihtiyaç bulunmuyor.

Rubio, ekonomik baskının sonuçlarının önümüzdeki haftalarda ve aylarda daha belirgin hale geleceğini öngörüyor.

Ancak İran ile müzakerelerde kısa vadede önemli bir ilerleme beklemediğini de kabul ediyor.

Bunun nedenlerinden biri, Tahran'ın Washington tarafından kabul edilemez görülen taleplerini sürdürmesi.

Rubio'nun açıklamaları, ABD yönetiminin İran'a karşı ekonomik baskı ve diplomasi yöntemlerini ön plana çıkardığını, ancak gerektiğinde askeri seçeneğe başvurabileceğini gösteriyor.

JD Vance diplomatik temasların merkezinde

ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, İran ile anlaşmaya varılması amacıyla yürütülen temaslarda giderek daha önemli rol üstleniyor.

Kaynak habere göre Vance, son iki haftada İran ile dolaylı görüşmeler kapsamında Katar Başbakanı, Pakistan Genelkurmay Başkanı ve diğer arabulucularla neredeyse her gün temas kurdu.

Washington yönetimi ayrıca ABD'li ve İranlı yetkililer arasında çalışma düzeyinde doğrudan görüşmeler yapılması olasılığını değerlendiriyor.

Vance ile üst düzey İranlı yetkililer arasında bir toplantı düzenlenmesi de gündemde.

ABD yönetimi içinde Vance ve özel temsilci Steve Witkoff, diplomatik çözüm arayışına ağırlık veren isimler arasında gösteriliyor.

Buna karşılık Savunma Bakanı Pete Hegseth'in Netanyahu ile birlikte İran'a yönelik askeri operasyonların yeniden başlatılmasından yana olduğu bildiriliyor.

Bu farklı yaklaşımlar, Washington'da İran politikasının geleceğine ilişkin görüş birliğinin henüz tam olarak sağlanmadığını ortaya koyuyor.

Netanyahu'nun hedefi: İran'da rejim değişikliği

Netanyahu ise İran'a yönelik daha kapsamlı askeri müdahale çağrısını sürdürüyor.

İsrail Başbakanı, çarşamba günü Knesset'te yaptığı konuşmada İran tehdidine karşı ulusal birlik hükümeti kurulmasını istedi.

Netanyahu, İran'ın oluşturduğu tehdidin kalıcı biçimde ortadan kaldırılmasının tek yolunun ülkedeki dini yönetimin devrilmesi olduğunu savundu.

Uluslararası toplumun İran'ın nükleer programını yeniden başlatmasını zamanla kabullenebileceği uyarısında da bulundu.

Netanyahu'nun bu yaklaşımı, Trump yönetiminin müzakere arayışıyla önemli bir farklılık oluşturuyor.

Trump, ekonomik baskının İran'ı anlaşmaya zorlayabileceğini değerlendirirken Netanyahu, mevcut rejimin varlığını sürdürdüğü bir anlaşmanın güvenlik sorunlarını kalıcı biçimde çözmeyeceğini savunuyor.

Netanyahu Trump'a yeni saldırı için baskı mı yapıyor?

Financial Times'ın haberine göre bazı Arap liderler, Netanyahu'nun Trump'ı İran'a karşı askeri harekâtı yeniden başlatmaya ikna etmeye çalışmasından endişe duyuyor.

Görüşmeler hakkında bilgi sahibi bir kaynak, Netanyahu'nun ABD Başkanı ile sık sık konuştuğunu ve yeni bir saldırı düzenlenmesi yönünde tekrar tekrar çağrıda bulunduğunu öne sürdü.

Ancak İsrail'deki gelişmeler hakkında bilgi sahibi başka bir kaynak farklı bir değerlendirme yaptı.

Bu kaynağa göre Netanyahu yeni askeri operasyonlardan yana olmakla birlikte Trump'ı bu yönde ikna etmek için kapsamlı ve koordineli bir baskı kampanyası yürüttüğüne ilişkin güçlü işaretler bulunmuyor.

Dolayısıyla Netanyahu'nun İran'a yönelik yeni bir harekât başlatma kararı aldığı veya Trump'ın bu yönde ikna edildiği söylenemiyor.

Buna rağmen iki lider arasındaki politika farklılığı, bölgesel güvenlik açısından önemli bir belirsizlik oluşturuyor.

İsrail güvenlik kabinesi bir aydan uzun süredir toplanmadı

İsrail'deki tartışmanın bir başka boyutu, güvenlik kararlarının hangi kurumlar tarafından alındığıyla ilgili.

İsrail güvenlik kabinesinin 15 Kasım Pazar günü, bir aydan uzun sürenin ardından ilk kez toplanması bekleniyor.

Kabinenin son toplantısı, seçimlerden önce 5 Ekim'de gerçekleştirilmişti.

Buna karşılık İsrail savunma kurumlarına İran'a yönelik olası bir saldırı için hazırlık seviyesinin artırılması talimatı verildiği bildiriliyor.

Güvenlik kabinesi toplanmadan yürütülen bu hazırlıklar, karar alma süreçlerine ilişkin soruları artırdı.

Ancak askeri hazırlık seviyesinin yükseltilmesi, yeni bir savaş kararı alındığı anlamına gelmiyor.

İsrail'in güvenlik kurumları, hükümetin nihai siyasi kararından bağımsız olarak farklı askeri senaryolara hazırlanabiliyor.

Asıl tartışma, geçici hükümet döneminde geniş kapsamlı bir saldırı kararı alınması halinde hangi hukuki prosedürlerin uygulanacağı üzerinde yoğunlaşıyor.

Geçici hükümet İran'a savaş açabilir mi?

İsrail'de geçici hükümetin askeri yetkileri, Hükümet Temel Yasası kapsamında düzenleniyor.

Yasanın 40. maddesi, savaş başlatılması veya savaşa yol açma ihtimali neredeyse kesin olan büyük ölçekli askeri operasyonların gerçekleştirilmesi için hükümet kararı alınmasını gerektiriyor.

Başbakan, ulusal güvenlik, dış ilişkiler veya gizlilik gerekçeleriyle gerekli gördüğünde bu yetkinin güvenlik kabinesine devredilmesini sağlayabiliyor.

Aynı madde, devletin savunulması ve kamu güvenliğinin korunması için gerekli diğer askeri faaliyetlerin engellenmediğini de belirtiyor.

Burada önemli olan nokta, yasanın olağan hükümet ile geçici hükümet arasında açık bir ayrım yapmaması.

Temel Yasa'nın 30. maddesi de görevden ayrılan hükümetin yeni hükümet kurulana kadar yetkilerini kullanmaya devam edeceğini düzenliyor.

Bu nedenle Netanyahu ve bakanları, seçim sonuçlarına rağmen yürütme yetkilerini koruyor.

Ancak bu yetkiler sınırsız değil.

Netanyahu tek başına savaş kararı alamaz

İsrail hukukunda başbakanın bütün askeri operasyonları tek başına başlatma yetkisi bulunmuyor.

Bir askeri harekât, Temel Yasa'nın 40. maddesi kapsamına giriyorsa hükümetin veya yetki devredilmiş güvenlik kabinesinin karar alması gerekiyor.

Bu ayrım, İran'a yönelik olası yeni bir saldırı açısından özellikle önemli.

Sınırlı bir askeri operasyon ile kapsamlı bir savaşın hukuki değerlendirmesi aynı olmayabilir.

Ayrıca İsrail Yüksek Mahkemesinin geçmiş kararları, geçici hükümetlerin yetkilerini kullanırken ölçülü ve ihtiyatlı davranmaları gerektiğini ortaya koyuyor.

Mahkeme içtihadına göre görev süresi sona ermekte olan bir hükümet, demokratik meşruiyetindeki değişimi dikkate almak zorunda.

Bununla birlikte acil bir güvenlik tehdidi söz konusu olduğunda geçici hükümetin hareket alanı genişliyor.

Dolayısıyla temel soru, İran'a yönelik yeni bir saldırının ertelenemeyecek bir güvenlik ihtiyacından mı, yoksa daha kapsamlı bir siyasi ve askeri hedeften mi kaynaklandığı.

İsrail'de geçici hükümetler daha önce de savaşa girdi

İsrail siyasi tarihinde geçici hükümetlerin büyük askeri operasyonlar yürüttüğü örnekler bulunuyor.

Bu örnekler, Netanyahu'nun mevcut hukuki konumunun askeri güç kullanımını otomatik olarak engellemediğini gösteriyor.

2008: Ehud Olmert dönemi

Başbakan Ehud Olmert, istifasının ardından geçici hükümetin başında bulunduğu Aralık 2008'de Gazze Şeridi'nde Dökme Kurşun Operasyonu'nu başlattı.

İsrail'in güneyine yönelik roket saldırılarının ardından başlayan operasyon yaklaşık üç hafta sürdü.

2021: Netanyahu dönemi

Mayıs 2021'de Netanyahu, seçimlerden sonra yeni hükümet kurma görüşmeleri sürerken geçici başbakan olarak görev yapıyordu.

Hamas'ın Kudüs ve İsrail'in diğer bölgelerine roket saldırılarının ardından Duvarların Muhafızı Operasyonu başlatıldı.

Gazze'de yoğun hava saldırılarının düzenlendiği çatışmalar 11 gün sürdü.

2022: Yair Lapid dönemi

Ağustos 2022'de geçici Başbakan Yair Lapid ve Savunma Bakanı Benny Gantz, Gazze'de Filistin İslami Cihad örgütüne karşı Şafak Operasyonu'nu başlattı.

Bu operasyon, önceki örneklerden farklı olarak İsrail'in başlattığı bir saldırıyla başladı.

İlk saldırıda örgütün üst düzey komutanlarından biri öldürüldü.

Güvenlik kabinesi operasyon öncesinde toplanmadı.

Dönemin Başsavcısı Gali Baharav-Miara, güvenlik yetkililerinin operasyonun neredeyse kesin biçimde savaşa yol açmasının beklenmediği yönündeki değerlendirmesini kabul etmişti.

Bu örnekler, geçici hükümetlerin askeri operasyonlar gerçekleştirebildiğini gösteriyor.

Ancak İran'daki rejimi devirmeyi hedefleyen geniş çaplı bir savaş, hem kapsamı hem de olası sonuçları bakımından geçmiş operasyonlardan önemli ölçüde farklı olabilir.

Eisenkot'tan Netanyahu'ya sert uyarı

Yeni hükümeti kurmakla görevlendirilen Gadi Eisenkot, Netanyahu'nun geçici hükümet dönemindeki yetkilerini kullanma biçimine itiraz ediyor.

Eisenkot, çarşamba gecesi Netanyahu'ya gönderdiği mektupta güvenlik kararlarında ihtiyatlı davranılması gerektiğini belirtti.

Cumhurbaşkanı Herzog'un hükümeti kurma görevini kendisine verdiğini hatırlatan Eisenkot, bu görevlendirmenin Knesset'teki siyasi dengelerin değiştiğini gösterdiğini savundu.

Eisenkot'un adaylığı 67 milletvekili tarafından desteklenirken Netanyahu'yu öneren milletvekili sayısı 46'da kaldı.

Bu rakamlar Eisenkot'un mutlaka hükümet kurabileceğini garanti etmiyor.

Ancak seçimlerin ardından oluşan siyasi güç dengesine işaret ediyor.

Eisenkot, doğrudan ve acil bir tehdit bulunmadığı sürece ertelenebilecek askeri kararların alınmaması gerektiğini söyledi.

Aksi yöndeki adımların İsrail demokrasisine zarar verebileceğini ve kamu kurumlarına duyulan güveni sarsabileceğini savundu.

Ayrıca üst düzey savunma yetkililerinin anayasal yetki çatışmasıyla karşı karşıya bırakılmaması gerektiğini vurguladı.

Eisenkot başsavcıya da başvurdu

Eisenkot, İsrail Başsavcısı Gali Baharav-Miara'ya da başvurarak geçici hükümetin yetkilerinin incelenmesini istedi.

Yeni hükümeti kurma görevi kendisinde bulunduğu için düzenli güvenlik brifingleri alması gerektiğini de belirtti.

Bu girişim, İsrail'deki siyasi krizin yalnızca hükümet kurma görüşmeleriyle sınırlı olmadığını gösteriyor.

Yeni hükümetin henüz kurulmamış olması, ulusal güvenlik kararlarının demokratik meşruiyeti konusunda tartışmalara neden oluyor.

Özellikle İran'a yönelik geniş kapsamlı bir operasyonun gündeme gelmesi halinde bu tartışmanın daha da sertleşmesi beklenebilir.

Netanyahu'dan yanıt: Kararlar tamamen güvenlik gerekçelerine dayanıyor

Netanyahu'nun Başbakanlık Ofisi, Eisenkot'un iddialarını sert biçimde reddetti.

Yapılan açıklamada mevcut hükümetin bütün kararlarının yalnızca güvenlik gerekçelerine dayandığı ve savunma kurumlarıyla tam koordinasyon içinde alındığı savunuldu.

Başbakanlık Ofisi, Eisenkot'u güvenlik tartışmalarına siyasi değerlendirmeleri dahil etmeye çalışmakla suçladı.

Ayrıca Eisenkot'a ulusal birlik hükümetine katılma çağrısı yinelendi.

Bu açıklama, Netanyahu'nun geçici hükümet statüsünün güvenlik alanındaki karar yetkilerini sınırlandırdığı görüşünü kabul etmediğini ortaya koyuyor.

Buna karşılık Eisenkot, ertelenebilecek kararların yeni hükümet kurulana kadar alınmaması gerektiğini savunuyor.

Trump'ın mesajları da tamamen net değil

Trump yönetiminin İran politikasında diplomasi ön plana çıksa da ABD Başkanı'nın açıklamaları askeri seçeneğin tamamen kapatıldığını göstermiyor.

Trump, çarşamba günü Arlington Ulusal Mezarlığı'ndaki Gaziler Günü töreninde yaptığı konuşmada İran karşısında yüzde 93'lük değil, tam bir zafer istediklerini söyledi.

ABD Başkanı, çatışmanın yakında sona ereceğini de belirtti.

Bu sözler, Washington'ın İran ile anlaşma arayışını sürdürürken askeri baskı kapasitesini korumak istediğine işaret ediyor.

Ancak Trump'ın kapsamlı bir anlaşmayı mı, İran'ın daha fazla taviz vermesini mi, yoksa askeri hedeflerin tamamen gerçekleştirilmesini mi kastettiği konusunda belirsizlik devam ediyor.

Netanyahu ise İran'daki mevcut yönetimin varlığını sürdürmesinin kalıcı bir güvenlik riski oluşturduğunu savunuyor.

Bu nedenle ABD ile İsrail arasında askeri harekâtın yeniden başlatılması konusunda ciddi bir yaklaşım farkı bulunuyor.

Hürmüz Boğazı neden bu tartışmanın merkezinde?

İran'a yönelik olası yeni askeri operasyonun sonuçları İsrail ve İran ile sınırlı kalmayabilir.

Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi'ndeki petrol ve doğal gaz ihracatının dünya piyasalarına ulaştırılmasında kritik öneme sahip.

İran ile yeniden geniş çaplı çatışma yaşanması, bölgedeki enerji taşımacılığını ve deniz güvenliğini etkileyebilir.

Bu nedenle Netanyahu'nun İran politikasına ilişkin kararları, uluslararası enerji piyasaları açısından da yakından izleniyor.

Ancak Hürmüz Boğazı'nın geleceğinin yalnızca Netanyahu'nun kararlarına bağlı olduğunu söylemek doğru değil.

İran'ın olası tepkisi, ABD'nin askeri ve diplomatik tercihleri, bölgesel ülkelerin tutumu ve deniz güvenliği koşulları da belirleyici olacak.

Kaynak haberde Hürmüz Boğazı'na ilişkin yeni bir kapanma veya açılma kararı bildirilmiyor.

Bununla birlikte yeni bir İsrail-İran savaşının enerji arz güvenliğine yönelik riskleri artırabileceği açık.

Kritik soru: Acil tehdit mi, ertelenebilir savaş mı?

İsrail'deki hukuki tartışmanın merkezinde tek bir soru bulunuyor:

İran'a yönelik yeni bir askeri harekât, ertelenemeyecek kadar acil bir güvenlik tehdidine karşı mı düzenlenecek, yoksa daha kapsamlı bir bölgesel stratejinin parçası mı olacak?

İlk durumda geçici hükümetin askeri güç kullanma yetkisi daha geniş yorumlanabilir.

İkinci durumda ise operasyonun hukuki dayanağı, karar alma süreci ve demokratik meşruiyeti daha yoğun biçimde tartışılabilir.

Netanyahu halen başbakanlık yetkilerini kullanıyor.

Eisenkot ise yeni hükümeti kurma görevini üstlenmiş durumda.

Ancak Eisenkot'un hükümet kurup kuramayacağı ve yeni koalisyonun ne zaman göreve başlayacağı henüz belli değil.

Bu siyasi belirsizlik sürerken İran'a yönelik büyük ölçekli bir saldırı kararı alınması, İsrail'de anayasal ve siyasi gerilimi artırabilir.

Sonuç: İran savaşının geleceğinde iki ayrı belirsizlik

Orta Doğu'daki gelişmeler iki temel belirsizlik etrafında şekilleniyor.

Birincisi, Trump yönetiminin İran ile diplomatik anlaşmaya ulaşıp ulaşamayacağı.

İkincisi ise Netanyahu'nun geçici hükümet döneminde İran'a yönelik yeni bir askeri operasyon başlatmak isteyip istemeyeceği ve böyle bir kararın hukuken nasıl alınacağı.

Trump, şimdilik müzakerelere ve ekonomik baskıya öncelik veriyor.

Netanyahu ise İran'daki rejimin devrilmesini kalıcı güvenlik çözümü olarak savunuyor.

İsrail hukukunda geçici hükümetin savaş başlatması yasak değil. Ancak kapsamlı bir askeri harekâtın uygun karar mekanizmalarından geçmesi ve açık güvenlik gerekçelerine dayanması gerekiyor.

Önümüzdeki günlerde 15 Kasım'da toplanması beklenen İsrail güvenlik kabinesi, Eisenkot'un hükümet kurma girişimleri ve Washington-Tahran diplomatik temasları, yeni bir İran savaşının önlenip önlenemeyeceği açısından yakından izlenecek.

Bu gelişmelerin sonuçları yalnızca İsrail ve İran'ın güvenliğini değil, Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleşen enerji taşımacılığını ve küresel petrol piyasalarını da etkileyebilir.

Jerusalem Post

Güldem Atabay ve Atilla Yeşilada tarafından kaleme alınan GADT Raporlarına abone olmak ister misiniz?

Bize e-mail atın: istanbulanalytics@gmail com

Raporlar ücretlidir, yatırım önerisi içermez.