Pezeşkiyan savaş ekonomisini yönetmek için yeni kabine oluşturdu

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, hükümetinin ülkenin içinden geçtiği "özel koşulları yönetmek için yeni bir kadro oluşturduğunu" açıkladı. X platformunda yaptığı paylaşımda "düşmanın planlarının ülkenin can damarlarını kesmeyi hedeflediğini" vurgulayan Pezeşkiyan, hükümetin sözünü ettiği "ekonomik savaşla" mücadele edecek bu yeni yapılanmanın görevine ve sürecin kilit isimlerine dair soruları gündeme getirdi.

Bu açıklama; Cumartesi akşamı Pezeşkiyan başkanlığında, İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Kıdemli Genel Sekreteri Tümgeneral Muhsin Rızai’nin de katılımıyla gerçekleştirilen "Ekonomik Koordinasyon Kurulu" toplantısından birkaç saat sonra geldi. Toplantıda, "döviz piyasasındaki dalgalanmalar, temel malların tedariki ve ülkenin geçirmekte olduğu özel koşullarda milli ekonomiyi yönetmenin gereklilikleri başta olmak üzere son ekonomik gelişmeler" ele alındı.

İran Cumhurbaşkanlığı tarafından toplantıya ilişkin yayımlanan detaylarda; Bakanlar Kurulu ekonomik ekibi üyeleri ile Tahran Belediyesi başta olmak üzere çeşitli yürütme organlarının temsilcilerinin hazır bulunduğu oturumda, Ekonomi ve Maliye Bakanlığı’nın hükümetin mali durumu ve mevcut aşamada kaynak yönetiminin gerekliliklerine dair kapsamlı bir rapor sunduğu belirtildi.

Bakanlık; petrol ihracat gelirleri ile vergi gelirlerinde değişim yaşandığını, buna karşın kamu hizmetlerinin sürdürülmesi ve ülkenin temel ihtiyaçlarının finanse edilmesinin zorunlu olduğunu vurguladı. Toplantıda aynı zamanda, mevcut kapasitelerin hedef odaklı kullanılması, mali politikalarda koordinasyonun artırılması ve İran’ın içinden geçtiği özel koşullara uygun yürütme mekanizmalarının tasarlanması gerekliliği üzerinde duruldu.

Yeniden Yapılandırma

Tahran’daki gözlemciler tarafından ülkenin yaşadığı ekonomik krizin büyüklüğünün zımnen kabul edilmesi olarak yorumlanan bir adımla, Planlama ve Bütçe Teşkilatı bir "öneri paketi" sundu. Bu paketin amacı; "mevcut durumun yönetilmesi, ekonomik politikaların koordinasyonunun güçlendirilmesi ve ortaya çıkan kısıtlamaların düzenli ve daha az maliyetli şekilde aşılması için yeni fırsatlar yaratılması" olarak açıklandı. Toplantıda ayrıca döviz temininin sürdürülmesi ve piyasa gelişmelerinin yakından takip edilmesinin önemi vurgulandı.

Cumhurbaşkanlığı paylaşımında dikkat çeken bir diğer unsur ise Sanayi, Maden ve Ticaret Bakanı Muhammed Atabek’in "ithalatın durumu ve dış ticarette alınan tedbirler" hakkında sunduğu rapordu. Atabek, önümüzdeki dönemde ülkenin ihtiyaçlarının karşılanmaya devam edeceğini belirtti. Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı Ofisi Koordinasyon ve Denetim Yardımcısı ise "savaş koşullarında karar alma ve uygulama süreçlerini hızlandırmak adına esnek ve uyumlu bir yürütme yapısının kurulması" önerisini dile getirdi.

Pezeşkiyan’ın ekonomik savaşa karşı yeni bir kadro kurulduğunu açıklamasıyla örtüşen bu öneri; yaşananların sadece idari bir düzenleme değil, savaş zamanında ekonomik karar alma mekanizmasının yeniden tanımlanması ve kritik anlarda karar araçlarının yeniden yapılandırılması olduğunu gösteriyor.

Dönemin Adamları

Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan yeni kadroya ve kimlerden oluştuğuna dair net bir detay vermemiş olsa da, ertesi gün bir talimat yayımlayarak bir komite oluşturdu. Komitede şu isimler yer alıyor:

• Merkez Bankası Başkanı Abdünnasır Hemmati

• Tarım Bakanı Gulamrıza Nuri Gezelce

• Planlama ve Bütçe Teşkilatı Başkanı Hamid Purmuhammedi

• İçişleri Bakanı İskender Mümeni

• Tahran Belediye Başkanı Ali Rıza Zakani

Cumhurbaşkanı bu komiteyi, 12 temel tüketim maddesini içeren "Kalabarg" (ürün kuponu/kartı) programı kapsamındaki temel gıda maddelerinin fiyatlarını sabitlemek için gerekli mekanizmaları kurmakla görevlendirdi.

Pazar günü yapılan Bakanlar Kurulu toplantısında Pezeşkiyan, "komite görevlerinin etkin bir şekilde yerine getirilmesi için kent yönetimi kapasitelerinin kullanılması ve ülke geneline yayılmış belediyeler arasında koordinasyon sağlanması gerektiğini" vurguladı. Tahran’daki gözlemciler bu durumu, savaş ve ambargo nedeniyle ortaya çıkan yeni zorluklarla mücadele etmek amacıyla Pezeşkiyan'ın duyurduğu yeni yapılanmanın ilk somut işareti olarak yorumladı.

Bu yapısal oluşumun stratejik kararlar alan bir siyasi kulüp değil; kriz yönetimi, devletin ekonomik ve geçim şartlarını idare etme ve ulusal düzeydeki krizi genel anlamda koordine etme hücresi olduğu anlaşılıyor. Bu durum, hükümetin temel tüketim maddelerinin fiyatlarına "Kalabarg" mekanizması üzerinden doğrudan müdahale etme arayışında olduğunu gösteriyor. "Kalabarg", İran'a yönelik savaş patlak vermeden önce dar gelirli kesimleri enflasyon dalgalarından korumak amacıyla hükümet tarafından hayata geçirilmiş bir araçtı.

Ancak Ekonomi Uzmanı Said Leylaz, Cumhurbaşkanı’nın bu kararı almakta çok geç kaldığını, bu adımın savaştan iki ay önce atılması gerektiğini savunuyor. Bu yılın başındaki gelişmelerin savaştan önce de gayet net olduğunu belirten Leylaz; ABD-İsrail ikilisinin İran’a bir saldırı düzenleyeceğinin, yaşanacak herhangi bir savaşın kaynakları azaltacağının, ithalat ve ihracatı aksatacağının bilindiğini ve olası zorluklara karşı önceden hazırlık yapılması gerektiğini ifade ediyor.

Al Jazeera Net’e konuşan Leylaz, bu yeni kadroya başvurulmasının temel sebebinin kaynakların tükenmeye başlaması olduğunu belirtiyor. Ülkenin denizden ve havadan ablukaya alındığını, İran'ın halen savaş durumunu yaşadığını ve yaptırımlar ile abluka nedeniyle ülkeye döviz girmediğini ya da son derece zor şartlarda girebildiğini vurguluyor.

Yeni kadronun krizi yönetmede somut bir adım olup olamayacağı konusunda ise Leylaz, bunun sorunu çözmek için bel bağlanamayacak biçimsel bir düzenlemeden ibaret olduğunu düşünerek başarısını sorguluyor. Hükümetin ekonomik yapıyı ülkenin içinden geçtiği savaş koşullarına uygun şekilde reform etmesini temenni ettiğini söyleyen araştırmacı, İran ekonomisinin çarklarındaki "idari ve yapısal yolsuzluklar" nedeniyle şu ana kadar ekonomide köklü bir reform arusu göremediğini kaydediyor.

Ancak İranlı uzman sözlerine şunları da ekliyor: "Eğer hükümetin bu yeni kadroyu kurmaktaki amacı ambargonun devam ettiği bir ortamda temel malların fiyatlarını kontrol altında tutmaksa, nispeten faydalı olabilir. Yine de vurgulamak isterim ki elimizde yeterince temel mal var ve bunlar stoklanmış durumda. Abluka devam etse bile bunların temininde sorun yaşamayız; çünkü uygun koridorlarımız, yeterli kaynaklarımız ve bize yardımcı olabilecek ticari ortaklarımız var."

Leylaz, ülkesinin bölgedeki en büyük gıda üreticilerinden biri olduğunu ve ihtiyaçlarının büyük kısmını yerli imkanlarla karşılayabileceğini belirtiyor. Ülkeye yönelik başlatılan savaşa rağmen, yeni İran yılının ilk üç ayında (21 Mart'ta başlayan dönem) pozitif büyüme kaydeden tek sektörün tarım sektörü olduğunu vurguluyor.

Döviz kurundaki yükselişe de değinen Leylaz, bunun büyük bir kısmının ABD ablukasından ziyade karşılıksız para basımından kaynaklandığını ifade ediyor (her ne kadar ablukanın da olumsuz etkileri olsa da). Leylaz, İran'daki enflasyon oranının yarısının abluka ve yaptırımlardan, diğer yarısının ise ekonomik yolsuzluklardan kaynaklandığı sonucuna varıyor.

Araştırmacı Leylaz’ın değerlendirmeleri İran içindeki ekonomik krizin sorumluluğunu dış etkenler ile iç aksaklıklar arasında bölüştürürken, Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan’ın açıkladığı yeni kadro çift taraflı bir sınavla karşı karşıya duruyor; yolsuzlukla mücadele edebilme kapasitesi, ablukayı ve getirdiği olumsuz yansımaları aşma şansı.