Petrolün gerçek fiyatı artık ne? Brent 100 dolar gösteriyor ama dünya çok daha fazlasını ödüyor

İran savaşı küresel petrol piyasasının fiyatlama mekanizmasını bozdu. Brent vadeli fiyatları artık Asya’ya ulaşan fiziksel petrol maliyetinin yalnızca yüzde 60-70’ini, dizel fiyatının ise yaklaşık yarısını temsil ediyor. Nakliye maliyetleri savaş öncesine göre 5-10 kat artarken fiziksel petrol stokları 650 milyon varil azaldı. Daha da önemlisi, enflasyonu belirleyen benzin ve dizel fiyatları ham petrolden kopmuş durumda.

Küresel piyasalarda her gün “petrolün fiyatı” olarak Brent veya WTI vadeli kontratları takip ediliyor.

Ancak Energy Aspects Piyasa İstihbaratı Direktörü ve şirketin kurucu ortağına göre artık ortada tek bir petrol fiyatı yok.

İran savaşının ardından fiziksel petrol piyasası ile vadeli işlemler piyasası arasındaki ilişki tarihi ölçüde bozuldu.

Argus Media Group verilerine göre Brent vadeli petrol fiyatı bugün Asya'ya teslim edilen fiziksel ham petrol maliyetinin yalnızca yüzde 60-70'ine karşılık geliyor.

Normal koşullarda bu oran yaklaşık yüzde 90 seviyesinde.

Daha çarpıcı olan ise dizel.

Brent vadeli fiyatı bugün dizel fiyatının yalnızca yaklaşık yüzde 50'sini temsil ediyor. Tarihsel olarak bu oran yüzde 80-90 civarındaydı.

Brent artık fiziksel petrolü temsil etmiyor

Vadeli Brent ile fiziksel petrol arasındaki kopuşun büyüklüğü tarihsel verilerde açık biçimde görülüyor.

2007-2019 döneminde Brent spot fiyatı ile vadeli fiyatı arasındaki farkın standart sapması yaklaşık varil başına 1 dolar seviyesindeydi.

Bu yıl ise rakam yaklaşık 8 dolara yükseldi.

Eylül ayında fark bir ara 20 doların üzerine çıktı.

Bu durum vadeli petrol fiyatlarının fiziksel piyasadaki gerçek arz-talep dengesini yansıtma kabiliyetinin ciddi biçimde zayıfladığını gösteriyor.

Üstelik bu hesaplamaya petrolü bir yerden başka bir yere taşımanın maliyeti henüz dahil değil.

Nakliye maliyetleri 5-10 kat arttı

İran savaşı sonrasında petrol taşımacılığı maliyetleri savaş öncesine göre 5 ila 10 kat yükseldi.

Atlantik havzasından çıkarılıp Asya'ya teslim edilen ham petrolün maliyeti savaş öncesinin yaklaşık beş katına ulaşmış durumda.

Bunun temel nedeni petrolün kendisinden ziyade navlun maliyetlerindeki olağanüstü artış.

Artık bir varil petrolün ekonomik değeri yalnızca kalitesine veya Brent fiyatına bağlı değil.

Petrolün nerede bulunduğu, ne zaman teslim edilebildiği ve ihtiyacı olan rafineriye ne kadar kolay ulaştırılabildiği fiyat açısından kritik hale geldi.

Hürmüz’den geçen petrol arttı ama sorun çözülmedi

Hürmüz Boğazı'ndan petrol akışı savaşın ilk dönemindeki dip seviyelerden önemli ölçüde toparlandı.

Nisan ayında yaklaşık 2 milyon varil/gün seviyesine kadar düşen akış bugün yaklaşık 11 milyon varil/güne yükseldi.

Boru hatlarıyla gerçekleştirilen alternatif sevkiyatlar dahil edildiğinde Ortadoğu'dan toplam petrol akışı hâlâ savaş öncesindeki seviyenin yaklaşık 2,5 milyon varil/gün altında.

Ancak asıl sorun yalnızca petrol miktarı değil.

Kullanılabilir tanker sayısı sınırlı ve petrolün alıcılara ulaşabilmesi için daha uzun ve karmaşık rotalar kullanılıyor.

Dolayısıyla Hürmüz Boğazı'ndan geçen bir varil petrol, dünyanın herhangi bir yerindeki rafinerinin hemen kullanabileceği bir varil anlamına gelmiyor.

Vadeli kontratlar hedge işlevini de kaybediyor

Sorun yalnızca Brent'in fiziksel petrol fiyatını doğru yansıtmaması değil.

Energy Aspects'e göre vadeli petrol kontratları giderek riskten korunma aracı olarak da etkinliğini kaybediyor.

Dahası, vadeli petrol fiyatları tüketicilerin ödediği ve enflasyonu doğrudan etkileyen akaryakıt fiyatlarından da giderek kopuyor.

Bunun birkaç nedeni var.

Bunlardan ilki ABD yönetiminin petrol fiyatlarını aşağı çekmek amacıyla yaptığı sürekli açıklamalar.

Energy Aspects verilerine göre bu müdahaleler ham petrol piyasasında aktif pozisyon alan yatırımcı sayısını azaltmış durumda.

Trump etkisi petrol piyasasını değiştirdi

Piyasada ABD yönetiminin seçimler öncesinde petrol fiyatlarını düşürmek için “ne gerekiyorsa yapacağı” düşüncesi hakim.

Bu beklenti yatırımcı davranışlarını değiştiriyor.

Kayrros envanter verilerine göre İran savaşının başlamasından bu yana küresel ham petrol stokları yaklaşık 650 milyon varil azaldı.

Normal koşullarda bu büyüklükte bir stok düşüşünün ham petrol fiyatlarında çok daha sert bir yükselişe neden olması beklenirdi.

Ancak yatırımcılar uzun pozisyon almak konusunda isteksiz.

Bunun temel nedenlerinden biri Washington'dan sürekli olarak petrol fiyatlarını aşağı yönlendiren açıklamaların gelmesi.

Sonuç olarak Brent ve WTI gibi finansal petrol kontratları giderek fiziksel piyasa koşullarından ziyade haber akışına ve algoritmik işlemlere duyarlı hale geliyor.

Petrol tankerden tankere aktarılıyor

Hürmüz Boğazı'ndan petrol akışındaki toparlanmanın arkasında da pahalı bir mekanizma bulunuyor.

Artışın tamamı gemiden gemiye petrol transferleriyle sağlanıyor.

Bir tankerdeki petrolün denizde başka bir tankere aktarılması hem operasyonel olarak karmaşık hem de pahalı.

Bu yöntem, tanker taşımacılığı maliyetlerini rekor seviyelere taşıdı.

Özellikle çok büyük ham petrol tankerleri, yani VLCC piyasası eylül başından bu yana daha önce görülmemiş koşullarla karşı karşıya.

Bu nedenle Hürmüz'den daha fazla petrol geçirilmesi paradoksal biçimde nakliye fiyatlarını da yüksek tutuyor.

Daha fazla petrol geçmesi ucuz petrol anlamına gelmiyor

Bu yeni yapının önemli bir sonucu var.

Hürmüz'den petrol akışının artması fiziksel petrol kıtlığı riskini azaltıyor.

Ancak savaş öncesinde petrol fiyatlarını düşük tutan lojistik esnekliği geri getirmiyor.

Gemiden gemiye transferlere bağımlılık sürdükçe daha fazla petrol taşınması daha fazla tanker ve daha fazla lojistik kapasite gerektiriyor.

Bu da navlun fiyatlarının belirli bir seviyenin altına inmesini engelliyor.

Sonunda bu maliyet tüketiciye benzin ve dizel fiyatı olarak yansıyor.

Asıl kriz rafinerilerde

Petrol piyasasındaki ikinci büyük problem ise küresel rafineri kapasitesi.

Çin dışındaki rafineri kapasitesinin yetersizliği giderek daha fazla hissediliyor.

Buna Ukrayna'nın Rus rafinerilerine yönelik sürekli saldırıları ve Ortadoğu'daki ihracata yönelik rafinerilerin devre dışı kalması da ekleniyor.

Sonuç olarak benzin, jet yakıtı ve dizel fiyatları rekor seviyelere çıktı.

Son aylarda petrol ürünleri ham petrolün yaklaşık iki katı fiyatla işlem gördü.

Energy Aspects'e göre bu daha önce yaşanmamış bir durum.

Enflasyonu Brent değil, dizel ve benzin belirliyor

Bu gelişmenin küresel ekonomi açısından çok önemli bir sonucu bulunuyor.

Enflasyonu doğrudan belirleyen ürün ham petrol değil.

Dizel ve benzin.

Ham petrol geçmişte bu ürünlerle çok yakın hareket ettiği için ekonomistler ve yatırımcılar Brent'i enerji enflasyonunun göstergesi olarak kullanabiliyordu.

Ancak artık bu ilişki bozulmuş durumda.

Mayıs ayından bu yana ABD 10 yıllık tahvil faizleri ilk kez ham petrol fiyatlarından çok dizel fiyatlarıyla daha yüksek korelasyon gösteriyor.

Bu, tahvil piyasasının enerji enflasyonunu değerlendirirken Brent'ten ziyade nihai petrol ürünlerine tepki vermeye başladığını gösteriyor.

ABD yönetimi şimdi dizele odaklandı

Washington'ın son dönemde dizel fiyatlarını düşürmeye yönelmesinin arkasında da bu gerçek bulunuyor.

ABD yönetimi uzun süre Brent ve WTI vadeli fiyatlarını düşük tutmanın tahvil ve hisse senedi piyasalarındaki baskıyı azaltacağını düşündü.

Ancak finansal petrol fiyatları kontrol altında tutulurken petrolün gerçek ekonomik maliyeti yükselmeye devam etti.

Brent'in ekranda 100 dolar civarında işlem görmesi, rafinerilerin veya tüketicilerin gerçekten 100 dolarlık enerji maliyetiyle karşı karşıya olduğu anlamına gelmiyor.

Nakliye, lojistik darboğazları, rafineri kapasitesi ve ürün kıtlığı eklendiğinde gerçek maliyet çok daha yüksek.

“200 dolarlık petrol” tahminleri yanlış mıydı?

Bu nedenle Energy Aspects'in ulaştığı sonuç oldukça çarpıcı.

İran savaşı nedeniyle petrolün 200 dolara ulaşacağını öngörenlerin ekonomik mantığı tamamen yanlış olmayabilir.

Yanlış olan, hangi finansal göstergenin 200 dolara ulaşmasını bekledikleriydi.

Brent vadeli kontratı 200 dolara çıkmadı.

Ancak fiziksel petrolün belirli bölgelere teslim maliyeti, tanker taşımacılığı ve özellikle benzin ile dizel fiyatları düşünüldüğünde enerji şokunun gerçek büyüklüğü Brent ekranında görünenden çok daha yüksek.

Küresel piyasaların bundan sonra yanıtlaması gereken soru da bu:

“Petrolün fiyatı kaç?” değil, “Hangi petrolün, nerede ve hangi teslimat maliyetiyle fiyatı kaç?”

İran savaşı sonrasında petrol piyasasının yeni gerçeği giderek bu hale geliyor.

FT