Küresel gıda fiyatları üç yılın zirvesinde: FAO’dan yeni enflasyon dalgası uyarısı

Küresel gıda fiyatları temmuz ayında üç yılı aşkın sürenin en yüksek seviyesine çıktı. Karadeniz’de Rusya-Ukrayna savaşının şiddetlenmesi, Avrupa ve ABD’de olumsuz hava koşulları, İran savaşının enerji ve gübre maliyetlerini yükseltmesi ve güçlenmesi beklenen El Niño, dünya gıda piyasalarında yeni bir fiyat şoku riskini artırıyor. FAO, mevcut görece istikrarlı dönemin geçici olabileceği ve 2026’nın sonuna doğru yeni bir küresel gıda enflasyonu dalgasının başlayabileceği uyarısında bulunuyor.

Dünya ekonomisinin enflasyonla mücadelesinde yeni bir risk kapıda.

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) küresel gıda emtia fiyatlarını izleyen endeksi temmuz ayında bir önceki aya göre %0,6 yükselerek Ocak 2023’ten bu yana en yüksek seviyesine ulaştı.

Artışa özellikle tahıllar, şeker ve bitkisel yağ fiyatları öncülük etti.

Küresel gıda piyasalarında ABD-İran savaşının ilk döneminde yaşanan şokların ardından dikkat giderek hasat koşullarına, Karadeniz ticaret yollarına, enerji ve gübre maliyetlerine ve olağanüstü hava olaylarına çevriliyor.

Bu faktörlerin aynı anda olumsuz yönde hareket etmeye başlaması, yılın son aylarında gıda enflasyonunun yeniden dünya ekonomisinin temel sorunlarından biri haline gelebileceğine işaret ediyor.

Buğday bir ayda %5,8 yükseldi Temmuz ayında fiyat artışlarının merkezinde tahıl piyasaları vardı.

Küresel buğday fiyatları aylık bazda %5,8 yükselirken, yıllık artış yaklaşık %10’a ulaştı. Temmuz ayındaki yükselişle buğday fiyatları iki yılın en yüksek seviyesine çıktı.

Mısır fiyatları haziran ayına göre %3,6 yükseldi.

FAO bitkisel yağ fiyatları endeksi ise Haziran 2022’den bu yana görülen en yüksek seviyeye ulaştı.

Buna karşılık et ve süt ürünleri fiyatlarında gerileme kaydedildi.

FAO’nun endeksi uluslararası piyasalarda ticareti yapılan gıda emtialarının fiyatlarını ölçüyor. Bu nedenle endeksteki yükselişlerin tüketicilerin market alışverişine yansıması hemen gerçekleşmiyor.

Emtia fiyatlarındaki değişimlerin perakende gıda fiyatlarına ulaşması genellikle birkaç ay sürüyor.

Bu gecikme, temmuz ayında görülen yükselişin asıl enflasyonist etkisinin yılın son çeyreğinde hissedilebileceği anlamına geliyor.

Karadeniz tahıl koridorunda savaş riski Küresel gıda piyasalarındaki en önemli risklerden biri yeniden Karadeniz.

Rusya ve Ukrayna’nın karşılıklı saldırılarının yoğunlaşması, dünyanın en önemli tahıl ihracat bölgelerinden birinden gerçekleştirilen sevkiyatlara ilişkin endişeleri artırıyor.

Ukrayna ve Rusya küresel buğday, mısır ve diğer tarım ürünleri ticaretinde kritik öneme sahip.

Limanlar, depolama tesisleri, demiryolları veya deniz taşımacılığı altyapısının zarar görmesi halinde küresel tahıl arzının yeniden ciddi biçimde aksaması mümkün.

Bu risk temmuz ayında buğday fiyatlarının iki yılın zirvesine çıkmasının önemli nedenlerinden biri oldu.

Avrupa’da aşırı sıcaklar hasadı vuruyor Sorun yalnızca savaş değil.

Avrupa, aşırı sıcakların tarım ürünlerine zarar vermesi nedeniyle tarihinin en sert tahıl üretimi düşüşlerinden biriyle karşı karşıya.

Uzun süreli sıcak hava dalgaları ve yağış yetersizliği özellikle bazı önemli üretim bölgelerinde verim beklentilerini aşağı çekiyor.

ABD’de de kuraklık endişesi artıyor.

Önemli tarım bölgelerindeki kuru hava, mısır ve soya fasulyesi üretiminde verim kaybı riskini yükseltiyor.

FAO kıdemli ekonomisti Monika Tothova’ya göre piyasalar bundan sonra büyük üretici bölgelerdeki hava koşullarının yanı sıra ticaret yolları, enerji piyasaları ve lojistikteki gelişmeleri yakından takip edecek.

FAO: Yeni gıda enflasyonu dalgası gelebilir Daha büyük risk ise yalnızca bugünkü fiyatlardan değil, önümüzdeki aylarda üretim maliyetlerinde yaşanabilecek artıştan kaynaklanıyor.

FAO Başekonomisti Máximo Torero, küresel ekonominin 2026 sonuna doğru yeni bir gıda enflasyonu dalgasıyla karşılaşabileceği uyarısında bulundu.

Torero’ya göre Ukrayna ve İran savaşları ile güçlenmesi beklenen El Niño hava olayı, küresel tarım piyasaları açısından adeta bir “kusursuz fırtına” yaratıyor.

FAO, gıda fiyatlarında bir süre gözlenen görece istikrarın geçici olabileceğini düşünüyor.

Yüksek petrol fiyatları, Körfez bölgesinden gübre tedarikinde yaşanan aksaklıklar, dizel sıkıntısı ve giderek daha aşırı hale gelen hava olayları tarımsal üretim maliyetlerini yukarı çekiyor.

İran savaşı tarladaki maliyeti artırıyor ABD-İran savaşı gıda fiyatlarını doğrudan değil, öncelikle enerji ve gübre kanalıyla etkiliyor.

Hürmüz Boğazı çevresindeki gerilim enerji ve gübre ticaretini aksatırken, yüksek petrol fiyatları tarım sektörünün kullandığı dizel yakıtın maliyetini artırıyor.

Dizel, tarım makinelerinden ürünlerin limanlara ve tüketici pazarlarına taşınmasına kadar üretim zincirinin hemen her aşamasında kritik öneme sahip.

Doğal gaz ise azot bazlı gübrelerin üretimindeki temel girdilerden biri.

Dolayısıyla petrol ve doğal gaz fiyatlarının yükselmesi yalnızca bugünkü taşıma maliyetlerini değil, gelecek sezonun gübre fiyatlarını ve dolayısıyla tarımsal üretim maliyetlerini de yukarı çekiyor.

Ukrayna’nın Rus enerji altyapısına yönelik saldırıları da küresel dizel ve doğal gaz arzı üzerindeki baskıyı artırıyor.

Çiftçiler ürün tercihini değiştirmeye başladı Yükselen maliyetlerin tarımsal üretim kararlarını etkilemeye başladığına ilişkin ilk işaretler de geliyor.

ABD’de bazı çiftçiler daha fazla gübre gerektiren mısır yerine daha düşük gübre ihtiyacı olan soya fasulyesine yöneliyor.

Bu değişim, mısır arzının önümüzdeki dönemde daha da sıkışmasına yol açabilir.

Avustralya’da ise kışlık tarım ürünleri üretiminin yüksek yakıt ve gübre maliyetleri ile girdi tedarikindeki belirsizlik nedeniyle %21 azalması bekleniyor.

FAO’ya göre birçok ülkede çiftçilerin kâr marjları giderek daralıyor.

Bu durum üreticilerin daha az ekim yapmasına veya daha düşük maliyetli ürünlere yönelmesine neden olarak gelecek sezonlarda küresel gıda arzını olumsuz etkileyebilir.

Yeni tehdit: Güçlü El Niño

Jeopolitik risklere bir de iklim faktörü ekleniyor.

FAO, olağan dışı derecede güçlü bir El Niño oluşma ihtimalinin küresel yağış düzenlerinde önemli değişikliklere yol açabileceği konusunda uyarıyor.

İlk risk işaretlerinden biri Hindistan’dan geliyor.

Ülkede muson yağmurlarının gecikmesi ve yağışların normal seviyelerin altında kalması, pirinç üretimine ilişkin endişeleri artırıyor.

Hindistan dünyanın en büyük pirinç üreticileri ve ihracatçıları arasında bulunuyor. Üretimde önemli bir düşüş yaşanması halinde Yeni Delhi’nin iç piyasadaki fiyatları kontrol etmek amacıyla ihracat kısıtlamalarına başvurması küresel fiyatlar üzerinde ek baskı yaratabilir.

El Niño’nun etkileri yalnızca Asya ile sınırlı değil. Yağış rejimindeki değişiklikler Güney Amerika’dan Avustralya’ya kadar birçok önemli tarım bölgesindeki üretimi etkileyebilir.

Üç ayrı şok aynı anda geliyor Küresel gıda piyasalarının önündeki temel tehlike, sorunlardan herhangi birinin tek başına ortaya çıkmasından ziyade üç büyük riskin aynı dönemde birleşmesi.

Birincisi, jeopolitik risk: Rusya-Ukrayna savaşı Karadeniz tahıl ticaretini tehdit ediyor.

İkincisi, enerji ve girdi şoku: İran savaşı petrol, doğal gaz, dizel ve gübre maliyetlerini yükseltiyor.

Üçüncüsü ise iklim şoku: Avrupa ve ABD’deki sıcaklık ve kuraklık sorunlarına güçlü bir El Niño ihtimali ekleniyor.

Bu üç faktör aynı anda kötüleşirse, küresel gıda piyasaları 2022’de Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından yaşanan fiyat şokuna benzer yeni bir dönemle karşılaşabilir.

Türkiye açısından yeni enflasyon riski Küresel gıda fiyatlarındaki yükseliş Türkiye açısından özellikle önemli.

Türkiye önemli bir tarım üreticisi olmasına rağmen yağlı tohumlar, yem hammaddeleri ve bazı tahıl ürünleri başta olmak üzere çeşitli tarımsal ürünlerde uluslararası piyasalardan ithalata bağımlı.

Daha önemlisi, tarım sektörünün maliyetleri döviz kuru, mazot ve gübre fiyatlarına son derece duyarlı.

Dolayısıyla uluslararası gıda emtia fiyatlarının yükselmesi ile enerji ve gübre maliyetlerindeki artışın aynı anda gerçekleşmesi Türkiye’de üretici maliyetlerini iki farklı kanaldan yukarı çekebilir.

Bunun tüketici fiyatlarına yansıması ise TCMB’nin dezenflasyon süreci açısından yeni bir risk oluşturabilir.

Özellikle gıda fiyatlarının Türkiye tüketici enflasyonundaki yüksek ağırlığı dikkate alındığında, küresel tarım fiyatlarında kalıcı bir yükseliş yıl sonu ve 2027 enflasyon görünümünü olumsuz etkileyebilir.

Market raflarına asıl etki birkaç ay sonra gelebilir FAO verilerindeki en önemli ayrıntılardan biri zamanlama.

Küresel emtia fiyatlarının yükselmesi tüketici fiyatlarına aynı anda yansımıyor. Üretim, işleme, taşıma ve perakende zinciri nedeniyle fiyat geçişkenliği genellikle üç ila altı ay gecikmeyle gerçekleşiyor.

Bu nedenle temmuz ayında üç yılın zirvesine çıkan küresel gıda fiyatlarının etkisi tüketiciler tarafından esas olarak 2026’nın son aylarında hissedilebilir.

Enerji ve gübre maliyetlerinin yüksek kalması ve El Niño’nun tarımsal üretime ciddi zarar vermesi halinde bu baskı 2027’ye de taşınabilir.

Dünya ekonomisi son yılların yüksek enflasyon şokundan henüz tamamen kurtulamamışken, gıda fiyatlarının yeniden hızlanması merkez bankalarının işini daha da zorlaştırabilir.

FAO’nun uyarısının özü de burada yatıyor: Küresel gıda piyasalarında sorun artık yalnızca bugünkü fiyatların yükselmesi değil. Savaş, enerji ve iklim risklerinin aynı anda devreye girmesi, önümüzdeki hasat dönemlerini de tehdit ediyor.