Küresel Enerjinin Şahdamarı Kesildi: Ham Petrol Var, Dizel Yok!

İran'daki savaş ve Rusya ile Ukrayna arasındaki karşılıklı saldırılar nedeniyle yaşanan petrol arzı aksaklıklarından aylar sonra, küresel enerji krizi farklı bir boyut kazanmaya başladı. Problem artık sadece mevcut ham petrol miktarıyla sınırlı değil; dünya ekonomisini sırtlayan dizel, benzin ve uçak yakıtı gibi ürünlerin ham petrolden işlenerek üretilme kapasitesine de sıçradı.

Ham petrol piyasası ile işlenmiş ürün piyasası arasındaki makas, krizin boyutunu gözler önüne seriyor. Büyük rafineri kapasiteleri devre dışı kalırken, stoklar eridi ve ABD rafinerileri neredeyse tam kapasiteye ulaştı. Tüm bunlara paralel olarak Avrupa ve ABD'de dizel marjları rekor seviyelere yükseldi.

Singapur'daki Asya Pasifik Petrol Konferansı'nda (APPEC) konuşan Vitol CEO'su Russell Hardy, piyasada Rusya kaynaklı yaklaşık 2 milyon varil/gün ve Orta Doğu kaynaklı 2 milyon varil/gün ürün eksikliği olduğunu belirterek, yetersiz rafineri kapasitesi nedeniyle küresel stokların erimeye devam ettiği uyarısında bulundu.

Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) verileri de krizin derinleştiğini doğruluyor. Küresel ham petrol işleme hacmi Temmuz ayında Haziran'a göre 1,8 milyon varil artarak günlük 80,9 milyon varile ulaşsa da, geçen yılın aynı dönemine göre 5 milyon varil geride kaldı.

Rafineri Krizi

Kriz, enerji piyasasının temel bir gerçeğiyle başlıyor: Ham petrolün varlığı, tüketiciler için yakıt garantisi anlamına gelmez. Petrolün tüketiciye ulaşmadan önce uygun rafinerilerde işlenmesi ve dağıtılması gerekir.

Bu iki aşama da son aylarda ağır baskı altında kaldı. 2025'te günlük 3,3 milyon varil işlenmiş ürün ihraç eden Basra Körfezi'nde, IEA verilerine göre saldırılar ve ana ihracat limanlarının aksaması sebebiyle günlük yaklaşık 3 milyon varillik rafineri kapasitesi devre dışı kaldı.

Hürmüz Boğazı sorunu daha da derinleştiriyor. Suudi Arabistan ve BAE ham petrol ihracatının bir kısmını Boğaz dışındaki boru hatlarına yönlendirebilirken, işlenmiş ürünler için Hürmüz'ü baypas etme imkânı son derece kısıtlı.

Enerji uzmanı Memduh Selame, Al Jazeera'ye yaptığı açıklamada, Orta Doğu rafinerilerindeki sorunun ham petrol eksikliği değil, üretimin Hürmüz üzerinden normal yollarla ihraç edilememesi olduğunu ve bu durumun küresel ürün piyasasında tıkanıklığa yol açtığını vurguladı.

Rusya tarafında ise baskı farklı bir yönden geldi. Ukrayna'nın enerji tesislerine yönelik saldırıları rafinerileri devre dışı bıraktı ve Moskova'nın iç piyasayı korumak adına dizel ihracatına sınırlama getirmesiyle birleşti. Böylece küresel piyasa dizel tedariğinin en önemli iki kaynağını aynı anda kaybetti.

Alternatif Nerede?

Kapasite kullanım oranları açığın kapatılmasının neden zor olduğunu gösteriyor. Rafineriler, fiyatlar yükseldiğinde hemen tam kapasiteye geçebilecek yedek depolar değildir; karmaşık ve bakıma ihtiyaç duyan sanayi tesisleridir.

ABD'de Phillips 66 Küresel Ticaret Sorumlusu Mark Sen, ABD rafinerilerinin zaten maksimum kapasiteye yakın çalıştığını belirtti. S&P Global verilerine göre ABD rafinerilerinin kapasite kullanım oranı %98'e ulaştı. Bu da Batı pazarları için en büyük alternatif merkezin üretim artırma marjının olmadığını gösteriyor.

IEA verilerine göre, deniz yoluyla taşınan petrol ürünleri ticareti yıllık bazda 3,8 milyon varil/gün azaldı. Rusya, Orta Doğu ve Asya'dan yapılan dizel ihracatı toplamda 1,3 milyon varil/gün (küresel deniz yolu dizel ticaretinin %20'si) gerilerken, uçak yakıtı ihracatı 670 bin varil/gün (%34) düştü.

Stokların Erimesi

Piyasalar savaşın ilk aylarında açığı stoklarla kapattı ancak krizin uzaması bu marjı daralttı. Küresel izlenen petrol stokları Temmuz sonu itibarıyla 7,9 milyar varilin altına geriledi (İran'daki savaşın başından bu yana 410 milyon varillik kayıp).

Dizel özelinde ise S&P Global, 21 Ağustos itibarıyla küresel stokları 542 milyon varil olarak tahmin etti (geçen yıla göre 28,5 milyon varil düşüş). ABD'de düşük kükürtlü dizel stoku son beş yılın en düşük seviyelerinde seyrediyor.

Neden Dizel?

Dizel, rafineri üretiminde hassas bir konuma sahip çünkü bir rafinerinin üretim yapısı aniden sadece tek bir ürüne kaydırılamaz. Üretim oranları rafinerinin tasarımına ve işlenen ham petrolün türüne bağlıdır.

ABD'de dizel rafineri marjı Eylül'ün ilk haftasında varil başına 108 doları aşarak rekor kırdı. Yüksek kârlılık, rafinerileri dizel ve benzin üretimine yönlendirirken, gemilerde ve santrallerde kullanılan fuel-oil gibi ürünlerde arz sıkıntısı başladı.

Ekonominin Yakıtı

Dizelin önemi sadece binek araçlarla sınırlı değil; lojistik, nakliye, trenler, inşaat ve madencilik ekipmanlarının temel yakıtıdır. Tarımda da traktörler ve sulama pompaları dizelle çalışır. Dolayısıyla dizel maliyetindeki artış hem gıda üretim maliyetlerini hem de nakliye ücretlerini doğrudan artırır.

Deniz taşımacılığında düşük kükürtlü denizcilik yakıtı fiyatları Singapur'da İran savaşından bu yana %76 artarak ton başına 825 dolara yaklaştı.

IMF, enerji ve yakıt fiyatlarındaki artışın tedarik zincirlerini bozarak satın alma gücünü zayıflattığı konusunda uyarıyor. Yakıt şokları yerel fiyatlara gıda şoklarından daha hızlı yansıyarak enflasyonu körüklüyor.

Kış Testi

Kuzey yarımkürede kışın yaklaşmasıyla ısınma yakıtı talebi artarken, sonbahar hasat dönemi de dizel talebini tırmandırıyor. S&P Global, küresel dizel talebinin Ağustos-Ekim arasında normalde 2 milyon varil/gün arttığını belirtiyor.

Avrupa ithalata bağımlılığı nedeniyle en kırılgan bölge olarak öne çıkarken; Brezilya gibi Güney Amerika ülkeleri Rus kaynağını kaybedip ABD'ye yöneldi. Önümüzdeki kışın ana belirleyicisi, ham petrolün varlığından ziyade rafinerilerin bu petrolü işlenmiş yakıta dönüştürme kapasitesi olacaktır.