Küresel Ekonomide Bolluk Çağı Sona Erdi: Yeni Dönemin En Büyük Tehdidi Kaynak Savaşları ve Stagflasyon

Özet: Hindistan hükümetinin Baş Ekonomi Danışmanı V. Anantha Nageswaran'a göre, dünya ekonomisinin yaklaşık 40 yıl boyunca yararlandığı ucuz enerji, bol hammadde, küreselleşme ve düşük enflasyon dönemi sona erdi. Yeni küresel düzende enerji, bakır, kritik mineraller, yarı iletkenler ve nadir toprak elementleri için rekabet giderek sertleşecek. Arzın talebe yetişememesi, enflasyon ile ekonomik durgunluğun birlikte yaşandığı stagflasyon riskini artırırken, özellikle enerji ve hammadde ithalatına bağımlı gelişmekte olan ülkeleri zorlayacak.

Dünya ekonomisinin 40 yıllık avantajı ortadan kalkıyor

1980'lerin başından COVID-19 salgınının patlak verdiği 2020 yılına kadar dünya ekonomisi tarihsel açıdan oldukça elverişli koşullardan yararlandı.

Soğuk Savaş'ın sona ermesiyle savunma harcamaları azaldı. Yüz milyonlarca işçi küresel iş gücü piyasasına katıldı. Enerji, sanayi metalleri ve diğer hammaddeler uzun süre görece ucuz kaldı.

Şirketler, malların ülkeler arasında serbestçe dolaşacağı varsayımıyla uluslararası tedarik zincirleri kurdu.

Enflasyonun gerilemesinde merkez bankalarının politikaları kadar küreselleşme, barış ortamı ve bol üretim kapasitesi de etkili oldu.

Ancak Hindistan hükümetinin Baş Ekonomi Danışmanı V. Anantha Nageswaran, Project Syndicate için kaleme aldığı makalede bu dönemin sona erdiğini savunuyor.

Nageswaran'a göre gelecek yılların ekonomik düzenini, bol ve ucuz kaynaklara erişim değil, giderek kıtlaşan stratejik kaynaklar üzerindeki rekabet belirleyecek.

Bu rekabetin bazı durumlarda siyasi ve askeri çatışmalara dönüşme riski de bulunuyor.

Enerji, bakır ve kritik mineraller yeni rekabet alanları

Yeni küresel ekonomik düzende ülkelerin karşı karşıya kalacağı en önemli sorunlardan biri, büyüme için gerekli kaynaklara erişim olacak.

Enerji kaynakları, sanayi metalleri, nadir toprak elementleri, kritik mineraller ve yarı iletken çipler stratejik önem kazanıyor.

Nageswaran, zaman içinde su ve gıdanın da uluslararası rekabetin başlıca unsurları arasına girebileceğine dikkat çekiyor.

Gelişmiş ekonomilerin büyümeye ihtiyacı var. Çünkü yaşlanan nüfuslarının sosyal harcamalarını karşılamak ve yüksek kamu borçlarını sürdürülebilir tutmak zorundalar.

Ancak yeni büyüme alanları yoğun miktarda enerji ve hammadde gerektiriyor.

YZ teknolojileri, ekonominin elektrifikasyonu ve yeniden silahlanma bunların başında geliyor.

Veri merkezlerinin elektrik tüketiminin 2030 yılına kadar iki kattan fazla artması bekleniyor.

Diğer taraftan nüfusu hızla artan gelişmekte olan ülkeler de altyapı yatırımları için çelik, bakır ve enerjiye ihtiyaç duyuyor.

Sorun, kaynak arzının bu talep artışına aynı hızla karşılık verememesi.

Yeni bir madenin geliştirilmesi on yılı aşabiliyor. Kritik minerallerin işlenmesi ise az sayıda ülkede yoğunlaşıyor.

Bu nedenle stratejik kaynaklara erişimde yalnızca fiyatlar değil, ülkelerin siyasi ve jeopolitik gücü de belirleyici hale geliyor.

Stagflasyon neden kalıcı bir tehdit olabilir?

Nageswaran'a göre arzın sınırlı olduğu bir dünya, stagflasyon riskine daha açık olacak.

Stagflasyon, ekonomik büyümenin zayıfladığı veya durduğu bir ortamda enflasyonun yüksek seyretmesi anlamına geliyor.

Geleneksel para politikası, talep kaynaklı enflasyonla mücadelede etkili olabilir. Ancak arz yetersizliğinden kaynaklanan fiyat artışlarında merkez bankalarının hareket alanı daha sınırlı.

Faiz artırmak yeni bir petrol kuyusu açmıyor veya bakır üretimini artırmıyor.

Üstelik yüksek faizler, yeni üretim kapasitesi oluşturmak için gereken yatırımların finansman maliyetini de yükseltiyor.

Bu nedenle Nageswaran, yeni dönemde maliye politikasının öneminin artacağını belirtiyor.

Kamu harcamalarının üretim kapasitesini ve verimliliği artıracak alanlara yönlendirilmesi gerektiğini savunuyor.

Buna karşılık üretimi artırmadan talebi destekleyen geniş kapsamlı sübvansiyonlar ve transferler, arz sorunlarını çözmek yerine enflasyon baskılarını güçlendirebilir.

Merkez bankalarının rolü değişebilir

Son 40 yılda ekonomi politikalarının merkezinde büyük ölçüde bağımsız merkez bankaları yer aldı.

Hükümetlerden, para politikasının belirlediği sınırlar içinde hareket etmeleri beklendi.

Ancak enerji güvenliği, sanayi kapasitesi ve stratejik kaynaklara erişim gibi konuların önem kazanması, ekonomi politikalarında yeni bir güç dağılımına yol açabilir.

Nageswaran'a göre seçilmiş hükümetler, enerji arzını, sanayi yatırımlarını ve kamu borçlanma maliyetlerini belirleyen politika araçları üzerinde daha fazla kontrol sahibi olmak isteyecek.

Bu gelişme, para politikasının maliye politikasına göre ikincil konuma gerilemesine neden olabilir.

Bununla birlikte kamu harcamalarının artması, mali disiplinin terk edilmesini gerektirmiyor.

Yazar, hükümetlerin güvenilir borç hedeflerini koruyarak üretim kapasitesine yönelik yatırımları destekleyebileceğini vurguluyor.

Gelişmekte olan ülkeler ikiye ayrılacak

Yeni küresel düzen, gelişmekte olan ülkeleri aynı ölçüde etkilemeyecek.

Enerji ve doğal kaynak ihracatçısı ekonomiler, yükselen emtia fiyatlarından ve iyileşen dış ticaret hadlerinden yararlanabilecek.

Ancak bu ülkelerin para birimlerinin değer kazanması, ihracat rekabetçiliği açısından yeni sorunlar yaratabilir.

Nageswaran, bazı hükümetlerin bu baskıları finansal baskılama politikalarıyla yönetmeye çalışabileceğini belirtiyor.

Enerji ve maden kaynakları yetersiz, buna karşılık nüfusu ve ekonomik büyüme ihtiyacı yüksek ülkeler ise daha zor bir konumda bulunacak.

Bu ekonomiler, ihtiyaç duydukları hammaddeler için gelişmiş ülkelerle rekabet etmek zorunda kalacak.

Doların zayıflaması, gelişmekte olan ülkelerin finansman koşullarını rahatlatabilir ve sermaye girişlerini destekleyebilir.

Ancak daha zayıf bir dolar, petrol veya bakırın küresel piyasalardaki reel kıtlığını ortadan kaldırmıyor.

Dolayısıyla yeni dönemde döviz kuru avantajları tek başına yeterli olmayacak.

Enerji politikası artık makroekonomi politikası

Nageswaran'ın değerlendirmesinde öne çıkan önerilerden biri, enerji politikasının doğrudan makroekonomik istikrarın bir parçası haline getirilmesi.

Bir ülkenin ithal etmek zorunda kalmadığı her birim enerji, dış şoklara ve stagflasyona karşı kırılganlığını azaltıyor.

Bu nedenle hükümetlerin enerji verimliliğini artırması, mümkün olan bütün yerli üretim kaynaklarından yararlanması ve tedarikçilerini çeşitlendirmesi gerekiyor.

Stratejik enerji rezervleri de daha önemli hale geliyor.

Yazar, düşük gelirli hanelerin desteklenmesi gerektiğini ancak bunun herkese uygulanan geniş kapsamlı akaryakıt sübvansiyonları yerine doğrudan gelir destekleriyle yapılmasını öneriyor.

Maliye politikası ise elektrik üretimi, su altyapısı, lojistik, mineral işleme, geri dönüşüm ve mesleki beceriler gibi alanlarda arzı genişletmeye odaklanmalı.

Maden, enerji nakil hattı veya fabrika yatırımlarına verilen izinlerin hızlandırılması da ülkeler için rekabet avantajı sağlayabilir.

Gıda ve insan sermayesi stratejik kaynaklara dönüşüyor

Yeni ekonomik düzende yalnızca enerji ve sanayi metalleri değil, tarım ve insan sermayesi de önem kazanacak.

Nageswaran'a göre geniş tarım sektörlerine sahip ülkeler, çalışan başına üretimi artırarak ve su ile toprak kaynaklarını koruyarak avantaj elde edebilir.

Tarımsal ürünlerin işlenmesine yönelik yatırımlar, bu ülkelerin güvenilir gıda tedarikçileri haline gelmesini sağlayabilir.

Üstelik bu alan, ileri teknoloji üretiminde küresel liderlik arayışına kıyasla daha düşük sermaye gerektiriyor.

İnsan sermayesi de benzer biçimde stratejik bir kaynak olacak.

Yaşlanan toplumlar, makinelerin kolayca üstlenemediği yaşlı bakımı, hemşirelik, psikolojik danışmanlık ve konaklama hizmetleri gibi alanlarda çalışanlara ihtiyaç duyacak.

Genç nüfusunu uluslararası kabul gören standartlarda eğiten ülkeler, nitelikli iş gücü hareketliliğini ekonomik ortaklıklarının bir parçasına dönüştürebilecek.

Her alanda kendine yeterlilik doğru çözüm değil

Nageswaran, gelişmekte olan ülkelerin ileri teknoloji üretimine yatırım yapması gerektiğini kabul etmekle birlikte, her alanda kendi kendine yeterlilik hedefinin yüksek maliyetler yaratabileceği uyarısında bulunuyor.

Daha gerçekçi yaklaşım, ithal girdilere duyulan ihtiyacı kabul ederek bu bağımlılığın risklerini azaltmak.

Tedarikçilerin çeşitlendirilmesi ve kritik ürünlerde güvenlik stoklarının oluşturulması bu stratejinin temel unsurları.

İstihdam yaratılması açısından ise emek yoğun imalat sanayisi ve hizmet sektörleri önemini koruyacak.

Yazarın temel önerisi, enerji, maliye, para, ticaret ve eğitim politikalarının birbirinden bağımsız değil, koordinasyon içinde yürütülmesi.

Bolluk döneminin geri dönmesi beklenmiyor

Nageswaran'a göre 1980–2020 döneminde dünya ekonomisinin yararlandığı elverişli koşullar, kalıcı bir ekonomik düzen olmaktan çok tarihsel bir istisnaydı.

Yeni dönemde stratejik kaynakların sınırlı olması, gelişmekte olan ülkelerin politika seçeneklerini daraltacak.

Enerji güvenliğini sağlayabilen, üretim kapasitesini artırabilen, kamu borcunu kontrol altında tutabilen ve insan sermayesini geliştirebilen ekonomiler daha dayanıklı olacak.

Bu dönüşüme geç hazırlanan ülkeler ise arz şokları, yüksek enflasyon ve büyüme kayıplarıyla daha sık karşılaşabilecek.

Nageswaran'ın Project Syndicate makalesindeki temel mesajı açık: Küresel ekonomide bolluk çağının geri dönmesini beklemek yerine, ülkelerin yeni kaynak rekabetine şimdiden hazırlanması gerekiyor.

Kaynak: V. Anantha Nageswaran, Hindistan Hükümeti Baş Ekonomi Danışmanı — Project Syndicate, The New Global Economy: The End of Abundance.

Güldem Atabay ve Atilla Yeşilada tarafından kaleme alınan GADT Raporlarına abone olmak ister misiniz?

Bize e-mail atın: istanbulanalytics@gmail com

Raporlar ücretlidir, yatırım önerisi içermez.