Financial Times: Çin'in yönettiği bir dünya nasıl olur? Pekin yeni küresel düzenin kurallarını yazmak istiyor

ABD'nin küresel liderliğinin Donald Trump döneminde zayıflaması, Çin'e uluslararası sistemi yeniden şekillendirmek için tarihi bir fırsat sunuyor. Financial Times'ın kapsamlı analizine göre Pekin, Birleşmiş Milletler'den Dünya Ticaret Örgütü'ne kadar mevcut kurumları ortadan kaldırmak yerine kendi siyasi ve ekonomik önceliklerine göre dönüştürmeyi hedefliyor. Ancak Çin'in küresel liderlik için gereken mali ve askeri sorumlulukları üstlenmeye hazır olup olmadığı tartışmalı.

Shenzhen zirvesi Çin'in yeni dünya düzeninin provası

Çin'in teknoloji merkezlerinden Shenzhen, bu hafta Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvesine ev sahipliği yapıyor.

ABD Başkanı Donald Trump ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in de katılması beklenen toplantı, Çin'in küresel liderlik anlayışını gözler önüne serecek.

Financial Times'a konuşan diplomatik kaynaklara göre 21 üyeli APEC'in 1989'dan bu yana düzenlediği zirveler arasında en sıkı kontrol edilen toplantılardan biri gerçekleştirilecek.

Önceki zirvelerde liderlerin serbestçe görüşmelerine olanak sağlayan gayriresmî toplantılar bu kez programdan çıkarıldı.

Bunun yerine devlet ve hükümet başkanlarının Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ile ikili görüşmeler yapmak üzere Shenzhen yakınlarındaki Kylin Villa devlet konukevine gitmeleri gerekiyor.

Diplomatlara göre programın bu şekilde düzenlenmesi, çok taraflı görüşmelerden ziyade Çin liderinin merkezi konumunu vurguluyor.

Zirvenin asıl diplomatik gündeminde ise Trump, Putin ve Şi arasında olası üçlü görüşme ile ABD ve Çin liderlerinin mayıs ayından bu yana üçüncü kez bir araya gelmesi bulunuyor.

ABD geri çekilirken Çin liderliğe talip oluyor

Financial Times'a göre Pekin yönetimi, Trump'ın uluslararası kurumlara yönelik mesafeli yaklaşımını küresel liderlik alanında ortaya çıkan boşluğu doldurmak için kullanıyor.

Şi Cinping'in geçen yıl açıkladığı Küresel Yönetişim Girişimi, daha adil ve eşitlikçi olduğu savunulan yeni bir uluslararası düzen oluşturulmasını öngörüyor.

Girişim, tek taraflı politikalara, birkaç ülkenin hâkimiyetine ve bloklar arasındaki rekabete karşı çıkıyor.

Bu yaklaşım özellikle ABD'nin küresel sistemdeki ayrıcalıklı konumuna yönelik bir eleştiri niteliği taşıyor.

Ancak Batılı diplomatlar ve uzmanlar, Çin'in çok taraflılık anlayışının Batı'daki liberal uluslararası düzen kavramından önemli ölçüde farklılaştığını belirtiyor.

Eleştirilere göre Pekin, uluslararası iş birliğini savunurken gerçek müzakere ve ortak karar alma süreçlerine sınırlı alan bırakıyor.

Çin mevcut kurumları yıkmak değil, dönüştürmek istiyor

Çin'in hedefi, Birleşmiş Milletler ve Dünya Ticaret Örgütü gibi kuruluşları ortadan kaldırmak değil.

Pekin, bu kurumların varlığını sürdürmesini ancak kurallarının ve önceliklerinin Çin'in siyasi sistemiyle daha uyumlu hale getirilmesini istiyor.

Brookings Enstitüsü John L. Thornton Çin Merkezi Direktörü Ryan Hass'a göre Çin, Asya'nın önde gelen gücü ve küresel siyasetin başlıca aktörlerinden biri olmaya kararlı.

Hass, Pekin'in temel çıkarları konusunda diğer ülkelerden kendisine öncelik tanımalarını beklediğini ve mevcut uluslararası düzenin liberal temellerini zayıflatmayı hedeflediğini savunuyor.

Çin Komünist Partisi'nin merkezi karar alma yapısı da bu yaklaşımın temel unsurlarından biri.

Batılı analistlere göre Pekin'in tercih ettiği sistemde uluslararası kurallar, liberal demokrasilerin ortak müzakerelerinden ziyade büyük güçlerin belirlediği önceliklere dayanacak.

Şi Cinping döneminde dış politika sertleşti

Şi Cinping'in 2012'de Çin Komünist Partisi Genel Sekreteri olmasının ardından ülkenin dış politikası önemli ölçüde değişti.

Önceki Çin liderlerinin ekonomik ve askeri güçlerini fazla öne çıkarmamaya dayanan yaklaşımı yerini daha iddialı bir stratejiye bıraktı.

Bu değişimin başlıca örnekleri arasında şunlar bulunuyor:

• Tayvan çevresinde giderek yoğunlaşan Çin askeri tatbikatları.

• Güney Çin Denizi'nde yapay adaların inşası ve askeri varlığın artırılması.

• ABD ile teknoloji ve ticaret alanlarında sertleşen rekabet.

• Kritik mineraller ve nadir toprak elementlerinin dış politika aracı olarak kullanılması.

Özellikle Çin'in nadir toprak elementlerine yönelik ihracat kısıtlamaları, Trump yönetimiyle yürütülen ticaret mücadelesinde Pekin'e önemli pazarlık gücü sağladı.

Çin'deki bazı çevreler bu gelişmeyi, ülkenin en azından ekonomik bakımdan ABD ile eşit düzeye ulaştığının kanıtı olarak değerlendiriyor.

Yeni bir G2 düzeni mi doğuyor?

Financial Times'ın analizinde Çinli akademisyenlerin küresel liderlik konusundaki görüş ayrılıklarına da dikkat çekiliyor.

Şanghay'daki Doğu Çin Normal Üniversitesi'nden Jing Men'in 100 akademik makaleyi inceleyen çalışmasına göre Çinli araştırmacıların önemli bir bölümü, ABD ile doğrudan çatışmayı veya mevcut uluslararası sistemi tamamen yıkmayı savunmuyor.

Bunun yerine Çin'in uluslararası karar alma mekanizmalarında daha fazla söz sahibi olması gerektiği görüşü öne çıkıyor.

Çinli akademisyenler arasında uzun süredir iki farklı düşünce eğilimi bulunuyor.

Bunlardan ilki, uluslararası ilişkileri ABD ile rekabet ekseninde değerlendiren yaklaşım.

İkincisi ise Çin'in tarihsel üstünlüğünü ve kendine özgü konumunu vurgulayan Çin merkezli dünya görüşü.

2008 yılında yayımlanan bir akademik çalışmada, ABD'nin gerilemesi halinde küresel liderliğin doğal olarak Çin'e geçeceği düşüncesine karşı uyarıda bulunulmuştu.

Aynı çalışma, ABD ve Çin'in dünyayı birlikte yönetmesine dayanan G2 anlayışının risklerine dikkat çekmişti.

Ancak Trump ile Şi arasındaki diplomatik yakınlaşmanın ardından bu düşünce yeniden tartışılmaya başlandı.

Hong Kong Çin Üniversitesi'nden Zheng Yongnian ve Şanghay Sosyal Bilimler Akademisi'nden Sun Yixin, Trump yönetiminin politikalarının büyük güç rekabetini fiilî bir G2 yapısına doğru yönlendirdiğini savunuyor.

Küresel Güney Çin'in stratejisinin merkezinde

Pekin'in uluslararası sistemde daha fazla ağırlık kazanmak için başvurduğu temel araçlardan biri, gelişmekte olan ülkelerle ilişkilerini güçlendirmek.

Çin, kendisini Küresel Güney olarak adlandırılan ülkelerin çıkarlarını savunan bir güç olarak konumlandırıyor.

Chatham House Çin uzmanı Yu Jie'ye göre Pekin'in hedefi, ABD'nin yerini aynı yöntemlerle alan yeni bir hegemon olmak değil.

Çin, uluslararası sistemin kurallarının nasıl belirlendiği üzerinde daha fazla etkili olmak istiyor.

Bu çerçevede Birleşmiş Milletler'in merkezi rolünün korunmasını, ancak gelişmekte olan ülkelerin karar alma süreçlerinde daha fazla temsil edilmesini savunuyor.

Pekin ayrıca BRICS ve G77 gibi uluslararası grupları kullanarak diplomatik etkisini genişletmeye çalışıyor.

Ancak bu kuruluşların üyeleri arasındaki çıkar farklılıkları ortak politika geliştirilmesini zorlaştırıyor.

Örneğin BRICS içerisinde Çin ile Hindistan arasında ciddi stratejik rekabet bulunuyor.

Tayvan konusunda diğer ülkelerden sessiz destek beklentisi

Brookings Enstitüsü uzmanı ve ABD Ulusal Güvenlik Konseyi'nin eski Çin Direktörü Jon Czin'e göre Pekin'in hedefi yalnızca diplomatik destek kazanmak değil.

Çin, diğer ülkelerin kendi temel çıkarlarını önceden dikkate alacağı bir uluslararası ortam yaratmak istiyor.

Bu yaklaşım özellikle Tayvan konusunda önem taşıyor.

Czin'e göre Pekin, zaman içerisinde diğer hükümetlerin Çin'in hassasiyetlerini açık bir talimat almadan gözetmelerini ve gerektiğinde kendi davranışlarını sınırlamalarını hedefliyor.

Stimson Center Çin Programı Direktörü Yun Sun ise Çin'in çok taraflı kuruluşları kullanarak Küresel Güney'in temsilcisi olduğu izlenimini güçlendirmeye çalıştığını belirtiyor.

Bu stratejide diplomatik görüntü ve uluslararası birlik mesajı, somut politika sonuçları kadar önem taşıyor.

Kuşak ve Yol Girişimi: Bir trilyon doları aşan yatırım

Çin'in gelişmekte olan ülkeler üzerindeki etkisinin en somut araçlarından biri Kuşak ve Yol Girişimi.

Program kapsamında ulaştırma, enerji ve diğer altyapı alanlarına bir trilyon doların üzerinde yatırım yapıldı.

Batılı eleştirmenler bu projelerin bazı ülkeleri Çin'e karşı aşırı borçlandırdığını savunuyor.

Buna karşılık girişimin destekçileri, pek çok gelişmekte olan ülkenin başka kaynaklardan benzer büyüklükte altyapı finansmanı sağlayamayacağını belirtiyor.

Son yıllarda Kuşak ve Yol yatırımlarının temposu yavaşlamış olsa da Pekin yeni iş birliği alanları geliştiriyor.

Bunlardan biri yapay zeka teknolojileri.

Çin, bu yıl başlattığı yeni program kapsamında gelişmekte olan ülkelerde binlerce kişinin Çin menşeli YZ modellerini kullanmak üzere eğitilmesini hedefliyor.

Uluslararası uygulama iş birliği merkezleri aracılığıyla yürütülecek program, Pekin'in teknolojik etkisini genişletme stratejisinin bir parçası.

İnsan hakları anlayışını da değiştirmek istiyor

Çin'in küresel yönetişim gündemi yalnızca ekonomi ve ticaretle sınırlı değil.

Dışişleri Bakanı Wang Yi, geçen ay düzenlenen Küresel Yönetişim Girişimi Forumu'nda denizler, deniz tabanı, uzay ve kutup bölgelerinde yeni uluslararası düzenlemeler geliştirilmesini istedi.

Pekin ayrıca insan hakları alanındaki uluslararası yaklaşımın yeniden tanımlanmasını savunuyor.

Çin yönetimi, bireysel siyasi ve medeni hakları merkeze alan Batılı anlayış yerine ekonomik kalkınmanın öncelikli olduğu bir yaklaşımı öne çıkarıyor.

Wang Yi, gelişmekte olan ülkelere Çin'in insan hakları anlayışı konusunda eğitim verilmesini sağlayacak çalışmalar düzenleneceğini de açıkladı.

Bu yaklaşım, Pekin'in uluslararası sistemde yalnızca güç dağılımını değil, temel normları da değiştirmek istediğini gösteriyor.

Çin küresel güvenliğin maliyetini üstlenmeye hazır mı?

Financial Times analizinin en önemli sorularından biri, Çin'in küresel liderlik için gereken sorumlulukları üstlenip üstlenemeyeceği.

Çin dünyanın en büyük ekonomilerinden ve askeri güçlerinden birine sahip.

Ancak Pekin, kendi yakın çevresi dışında askeri güç kullanma ve uluslararası çatışmaların çözümünde belirleyici rol oynama konusunda isteksiz görünüyor.

ABD, İkinci Dünya Savaşı sonrasında oluşturduğu uluslararası düzeni Marshall Planı, dolar merkezli finans sistemi, askeri ittifaklar ve kapsamlı dış yardımlarla desteklemişti.

Çin'in küresel yönetişim girişimleri ise Kuşak ve Yol programı dışında benzer ölçekte finansal taahhütler içermiyor.

Chatham House uzmanı Yu Jie, Pekin'in çok taraflılığın savunucusu olarak öne çıkmasına rağmen küresel liderlikle tarihsel olarak ilişkilendirilen büyüklükte mali kaynak ayırmakta isteksiz kaldığını belirtiyor.

Ukrayna ve İran savaşları Çin'in sınırlarını gösteriyor

Çin'in küresel güç olma iddiası ile uluslararası krizlerdeki davranışları arasında da farklılıklar bulunuyor.

Pekin, devletlerin egemenliğine ve Birleşmiş Milletler Şartı'na saygı gösterilmesini savunmasına rağmen Rusya'nın Ukrayna'yı geniş çaplı işgalini kınamadı.

Benzer şekilde İran savaşının sona erdirilmesine yönelik diplomatik girişimlerde Çin'in belirleyici bir etkisi görülmedi.

Brookings uzmanı Jon Czin, Çin'in küresel liderlik anlayışını sorumluluk üstlenmeden güç kullanma arayışı olarak nitelendiriyor.

Czin'e göre Pekin'in son yıllarda açıkladığı büyük diplomatik girişimler, devam eden çatışmalara yönelik somut politikalardan çok sembolik önem taşıyor.

Çinli akademisyenler ise Pekin'in bu savaşları sona erdirecek güce sahip olmadığını savunuyor.

Ayrıca Trump yönetiminin de Ukrayna savaşını bitirmekte başarısız kaldığına ve İran ile doğrudan çatışmaya girdiğine dikkat çekiyorlar.

Çin neden ABD'nin hatalarını bekliyor?

Financial Times'a konuşan uzmanlara göre Çin'in küresel krizlerde daha sınırlı rol üstlenmesi bilinçli bir strateji de olabilir.

Pekin, ABD'nin üstlendiği güvenlik ve diplomasi maliyetlerinden kaçınırken ekonomik ve siyasi etkisini artırmayı tercih ediyor.

Jon Czin'e göre Çin, Washington ile doğrudan çatışmaya yol açabilecek büyük hamleler yerine küçük ve sürekli kazanımlarla ilerliyor.

Bu yaklaşım, ABD'nin uluslararası sistemdeki avantajlarının zaman içinde aşındırılmasını hedefliyor.

Çin'in böylece büyük bir askeri veya diplomatik hesaplaşmaya girmeden küresel güç dengesini kendi lehine değiştirebileceği düşünülüyor.

Çin'in tarihsel hedefi: Tianxia düzeni

Financial Times analizinde Çin'in uzun vadeli stratejisinin tarihsel ve ideolojik boyutuna da yer veriliyor.

Steven Tsang ve Olivia Cheung, China's Global Strategy Under Xi Jinping adlı kitaplarında Pekin'in yaklaşımını geleneksel "Tianxia" kavramıyla ilişkilendiriyor.

"Göklerin altındaki her şey" anlamına gelen Tianxia, Çin'in ekonomik, askeri ve teknolojik üstünlüğe sahip olduğu dönemlerde diğer ülkelerin doğal olarak Çin'in liderliğini kabul etmesine dayanan tarihsel dünya görüşünü ifade ediyor.

Yazarlara göre Pekin'in uzun vadeli hedefi, uluslararası ilişkilerde Çin'in merkezi konumunun diğer ülkeler tarafından doğal karşılandığı bir sistem oluşturmak.

Bu model, ABD'nin ittifaklar ve ortak kurallar üzerinden şekillendirdiği liberal uluslararası düzenden farklı bir güç ilişkisi öngörüyor.

APEC zirvesi yeni dünya düzeninin küçük bir örneği

Shenzhen'deki APEC toplantısı, Çin'in küresel liderlik anlayışının uygulamadaki örneklerinden biri olarak değerlendiriliyor.

Pekin çok kutupluluğu ve uluslararası iş birliğini savunurken toplantının gündemini ve liderler arasındaki temasları sıkı biçimde kontrol ediyor.

Financial Times'a konuşan üst düzey bir diplomat, zirvenin düzenlenişini Çin'e özgü bir APEC modeli olarak tanımlıyor.

Liderlerin serbestçe tartışabilecekleri toplantıların azaltılması ve görüşmelerin Çin Devlet Başkanı etrafında şekillendirilmesi, bu yaklaşımın somut göstergeleri arasında yer alıyor.

Financial Times'ın analizinden çıkan temel tablo, Çin'in ABD'nin yerini almaya yönelik iddialı bir strateji geliştirdiği, ancak ekonomik gücünü küresel siyasi liderliğe dönüştürmesinin henüz garanti olmadığı yönünde.

Pekin mevcut uluslararası kurumları koruyarak onların kurallarını yeniden yazmak istiyor. Buna karşılık küresel güvenlik, uluslararası krizlerin çözümü ve mali sorumluluklar konusunda ABD'nin tarihsel rolünü üstlenmeye henüz hazır görünmüyor.

Bu nedenle Çin'in yükselişinin nasıl bir dünya düzeni yaratacağı sorusu, yalnızca Washington ile Pekin arasındaki güç rekabetine değil, diğer ülkelerin Çin merkezli bir sisteme ne ölçüde destek vereceğine de bağlı olacak.

Güldem Atabay ve Atilla Yeşilada tarafından kaleme alınan GADT Raporlarına abone olmak ister misiniz?

Bize e-mail atın: istanbulanalytics@gmail com

Raporlar ücretlidir, yatırım önerisi içermez.