COP31'de 11 trilyon dolarlık El Niño uyarısı: Küresel gıda güvenliği tehlikede

Birleşmiş Milletler Uluslararası Tarımsal Kalkınma Fonu (IFAD) ile Türkiye Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından COP31 kapsamında yayımlanan rapor, şiddetli bir El Niño olayının dünya ekonomisinde beş ila altı yıl içinde 11 trilyon dolara varan gelir kaybına yol açabileceği uyarısında bulundu. Rapora göre iklim krizinin enerji ve gübre fiyatlarındaki şoklarla birleşmesi, küresel gıda üretimini ve özellikle küçük ölçekli çiftçilerin geçim kaynaklarını tehdit ediyor. Türkiye'de uygulanan tarımsal destek projeleri ise çiftçi gelirlerinde yüzde 40 artış sağlanan örnekler arasında gösterildi.

El Niño dünya ekonomisine 11 trilyon dolara mal olabilir

Küresel iklim değişikliğinin tarım ve gıda sistemleri üzerindeki ekonomik maliyetine ilişkin yeni bir uyarı geldi.

Birleşmiş Milletler bünyesindeki Uluslararası Tarımsal Kalkınma Fonu (IFAD) ile Türkiye Cumhuriyeti Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından hazırlanan rapor, şiddetli bir El Niño olayının küresel ekonomi üzerinde uzun yıllara yayılan ağır sonuçlar yaratabileceğini ortaya koydu.

COP31 kapsamında açıklanan Food Systems Under Stress: Building Resilience from the First Mile (Baskı Altındaki Gıda Sistemleri: İlk Halkadan İtibaren Dayanıklılık Oluşturmak) başlıklı araştırmaya göre, güçlü bir El Niño olayının neden olabileceği toplam ekonomik gelir kaybı 11 trilyon dolara ulaşabilir.

IFAD, bu tahminin yalnızca tarımsal üretimdeki doğrudan kayıpları kapsamadığını vurguluyor.

Hesaplamaya tarım ekonomilerindeki zararların yanı sıra altyapı hasarları, diğer sektörlere yayılan etkiler, gıda ve emtia fiyatlarındaki değişimler ile uluslararası ticaret ve talep üzerindeki zincirleme sonuçlar da dahil ediliyor.

Söz konusu 11 trilyon dolarlık rakam, gerçekleşmiş bir zarar değil, şiddetli bir El Niño senaryosuna ilişkin model tahmini.

El Niño nedir, tarım için neden tehlikeli?

El Niño, tropikal Pasifik Okyanusu'nun orta ve doğu kesimlerinde deniz yüzeyi sıcaklıklarının olağanın üzerine çıkmasıyla bağlantılı bir iklim olayı.

Bu gelişme dünyanın farklı bölgelerinde yağış rejimlerini ve sıcaklıkları değiştirebiliyor.

Bazı bölgelerde şiddetli kuraklık görülürken diğerlerinde aşırı yağışlar ve seller yaşanabiliyor.

Tarım açısından başlıca riskler arasında su kaynaklarının azalması, ürün veriminde düşüş, ekim ve hasat dönemlerinin bozulması ve tarımsal altyapının zarar görmesi bulunuyor.

IFAD raporu, El Niño'nun tek başına değerlendirilmemesi gerektiğine dikkat çekiyor.

Çünkü iklim kaynaklı üretim kayıpları, yüksek enerji ve gübre fiyatları gibi ekonomik şoklarla aynı döneme denk geldiğinde çiftçilerin karşı karşıya kaldığı zararlar daha da büyüyebiliyor.

2026'da enerji ve gübre şokları gıda sistemini sarstı

Rapora göre 2026 yılında yaşanan küresel enerji ve gübre fiyatı şokları, yalnızca bir ekim sezonu içerisinde gıda sisteminin farklı aşamalarına yayıldı.

Artan maliyetler tarımsal üretimden işleme tesislerine, taşımacılıktan dağıtıma kadar geniş bir alanı etkiledi.

Özellikle küçük ölçekli üreticiler, bu gelişmeler karşısında daha kırılgan durumda bulunuyor.

IFAD verilerine göre küçük ölçekli çiftçiler, dünya gıda üretiminin yaklaşık üçte birini gerçekleştiriyor.

Ancak bu üreticilerin önemli bir bölümü uygun fiyatlı tarımsal girdilere, krediye, sigortaya ve güvenilir pazarlara erişimde güçlük çekiyor.

Enerji maliyetlerindeki yükseliş sulama ve taşımacılık giderlerini artırırken gübre fiyatlarındaki artış üretim maliyetlerini doğrudan etkiliyor.

Kuraklık veya aşırı yağış gibi iklim olaylarının aynı dönemde yaşanması ise üreticilerin gelir kayıplarını ağırlaştırabiliyor.

IFAD Başkanı: Tek başına destek yeterli değil

IFAD Başkanı Alvaro Lario, raporun temel mesajının çiftçilerin dayanıklılığını artırmak için birbirini tamamlayan yatırımlar yapılması gerektiği olduğunu belirtti.

Lario'ya göre yalnızca gübre desteği, yalnızca kredi veya yalnızca sigorta sağlanması, çiftçilerin karşı karşıya kaldığı çok boyutlu riskleri gidermek için yeterli değil.

Bunun yerine tarımsal girdilere erişim, teknoloji kullanımı, pazarlama olanakları ve finansal hizmetlerin birlikte geliştirilmesi gerekiyor.

Lario, IFAD'ın bu alanlara eş zamanlı yatırım yaptığı projelerde dikkat çekici sonuçlar elde edildiğini söyledi.

Raporda incelenen uygulamalarda:

• Çiftçi gelirleri yüzde 40'ın üzerinde arttı.

• Hanelerin neredeyse tamamı ekonomik kazanım bildirdi.

• Yeni teknolojilerin benimsenme oranı yüzde 75 yükseldi.

IFAD Başkanı, bir alandaki kazanımların başka bir alandaki eksiklikler nedeniyle kaybedilmemesi için yatırımların bütüncül biçimde tasarlanması gerektiğini vurguladı.

Bakan Yumaklı: Kriz gelmeden hazırlık yapılmalı

Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı da rapor kapsamında yaptığı açıklamada, tarımsal dayanıklılığın kriz ortaya çıkmadan önce alınan önlemlerle güçlendirilebileceğini belirtti.

Yumaklı, çiftçilerin iklim ve maliyet şoklarına karşı korunmasında suya erişimin, uygun fiyatlı tarımsal girdilerin, finansman ve sigorta olanaklarının önemine dikkat çekti.

Bakan'a göre üreticilerin güvenilir pazarlara erişebilmesi de en az üretim kapasitesinin korunması kadar önemli.

Yumaklı, bu unsurların birlikte geliştirilmesi halinde gıda üreticilerinin ekonomik ve iklim kaynaklı şoklara karşı çok daha güçlü hale geleceğini ifade etti.

Sigorta tek başına yüzde 9,8, bütüncül destek yüzde 18,7 koruma sağlıyor

IFAD raporunun dikkat çekici bulgularından biri, farklı tarımsal destek modellerinin gelir kayıpları üzerindeki etkisini karşılaştıran modelleme çalışması.

Araştırmada kuraklık ile enerji ve gübre fiyatı şoklarının aynı anda yaşandığı bir senaryo incelendi.

Buna göre yalnızca finansman odaklı bir müdahale, örneğin tarım sigortası sağlanması, çiftçilerin gelir kaybını yüzde 9,8 azaltıyor.

Ancak tarımsal girdilere erişim, pazarlama olanakları ve finansal hizmetler birlikte sunulduğunda gelir kaybındaki azalma yüzde 18,7'ye ulaşıyor.

Başka bir ifadeyle, bütüncül destek modeli tek bir finansal müdahaleye kıyasla yaklaşık iki kat daha güçlü koruma sağlıyor.

IFAD, bu sonucun çiftçilerin yalnızca üretim yapabilmesini değil, ürettikleri ürünleri uygun koşullarda satabilmesini ve ekonomik şoklardan sonra toparlanabilmesini sağlayan yatırımların önemini gösterdiğini belirtiyor.

Kenya'da kuraklığa karşı dayanıklılık iki katına çıktı

Raporda farklı ülkelerde uygulanan tarımsal dayanıklılık projelerine de yer verildi.

Kenya'daki bir projede çiftçilere gübrenin küçük ve hedefli dozlarda uygulanmasına yönelik eğitimler verildi.

Bu uygulama, gübre kullanımının daha verimli hale getirilmesini amaçlıyor.

Proje kapsamında ayrıca tarımsal ormancılık eğitimleri, tohum ve gübreye erişim, kuraklık sigortası ve toplu tahıl alıcılarıyla bağlantı kurulması gibi destekler sağlandı.

IFAD'ın değerlendirmesine göre bu desteklerin birlikte uygulanması, çiftçilerin kuraklığa karşı dayanıklılığını iki katına çıkardı.

Proje, üretim teknolojilerinin finansal koruma ve pazara erişimle birlikte geliştirilmesinin etkisini gösteren örneklerden biri olarak sunuldu.

Bangladeş'te çiftçi gelirleri yüzde 50 arttı

Bangladeş'te uygulanan projede ise güneş enerjili sulama sistemleri ve sürdürülebilir tarımsal üretim teknikleri öne çıktı.

Çiftçilere solucan gübresi üretimi konusunda eğitim verilirken krediye erişim olanakları da geliştirildi.

Ayrıca gıda güvenliği sertifikasyonu yoluyla daha yüksek fiyatlı pazarlara erişim sağlandı.

IFAD'a göre bu uygulamalar üretim maliyetlerini düşürürken çiftçilerin ürünlerini daha avantajlı koşullarda satabilmesine yardımcı oldu.

Proje kapsamındaki hanelerin gelirlerinde yüzde 50 artış kaydedildi.

Bangladeş örneği, enerji maliyetlerinin azaltılması ile pazarlama olanaklarının geliştirilmesinin birlikte önemli ekonomik kazanımlar sağlayabildiğini gösteriyor.

Türkiye'deki tarım projeleri çiftçi gelirlerini yüzde 40 artırdı

IFAD raporunda Türkiye'de uygulanan tarımsal kalkınma projeleri de başarılı örnekler arasında gösterildi.

Türkiye'deki uygulamalarda çiftçilere sağlanan hibeler, üretim altyapısını geliştiren yatırımlarla birlikte yürütüldü.

Desteklenen faaliyetler arasında güneş enerjili sulama sistemleri, sera kurulumu ve meyve bahçelerinin geliştirilmesi bulunuyor.

Bu yatırımların temel amaçlarından biri su ve enerji maliyetlerini azaltmak.

Bunun yanında yeni pazar alanları, depolama tesisleri ve tarımsal işleme altyapısı oluşturuldu veya mevcut tesisler iyileştirildi.

Böylece üreticilerin yalnızca tarımsal verimliliğinin değil, ürünlerini saklama, işleme ve pazarlama kapasitesinin de artırılması hedeflendi.

IFAD'ın değerlendirmesine göre Türkiye'de uygulanan bu bütüncül destekler, projelerden yararlanan çiftçilerin gelirlerinde yüzde 40 artış sağladı.

Raporda bu sonuç, üretim maliyetlerinin düşürülmesi ve pazara erişimin güçlendirilmesinin birlikte uygulanmasının etkisine örnek olarak gösteriliyor.

Gıda güvenliği için yalnızca üretimi artırmak yeterli değil

IFAD'ın araştırması, küresel gıda güvenliğinin yalnızca tarımsal üretim miktarına bağlı olmadığını ortaya koyuyor.

Üreticilerin kuraklık ve fiyat şokları sırasında faaliyetlerini sürdürebilmesi, hasat ettikleri ürünlerin değerini koruyabilmesi ve gerektiğinde finansmana ulaşabilmesi de önem taşıyor.

Rapora göre dayanıklı bir gıda sistemi oluşturmak için üç alanın birlikte güçlendirilmesi gerekiyor:

• Üretim: Çiftçilerin suya, tohuma, gübreye ve uygun teknolojilere erişiminin sağlanması.

• Pazarlama: Depolama, işleme, taşıma ve alıcı bağlantılarının geliştirilmesi.

• Finansman: Kredi, sigorta ve diğer risk yönetimi araçlarına erişimin artırılması.

Bu unsurlardan birinin eksik kalması, diğer alanlarda elde edilen kazanımların iklim veya fiyat şokları sırasında kaybedilmesine neden olabiliyor.

El Niño'nun ekonomik etkileri yıllarca sürebilir

IFAD'ın 11 trilyon dolarlık kayıp tahmini, şiddetli bir El Niño olayının etkilerinin yalnızca yaşandığı yılla sınırlı kalmayabileceğine işaret ediyor.

Kuraklık nedeniyle tarımsal üretimde yaşanan düşüş, gıda fiyatlarını yükseltebiliyor.

Gıda fiyatlarındaki artış hanehalkı satın alma gücünü azaltırken ithalatçı ülkelerin maliyetlerini artırabiliyor.

Altyapı hasarları, üretim ve taşımacılık faaliyetlerini olumsuz etkileyebiliyor.

Bu gelişmelerin ticaret, tüketim ve yatırımlar üzerindeki birikimli sonuçları, ilk iklim şokunun ardından yıllarca hissedilebiliyor.

IFAD'ın modellemesi, söz konusu etkilerin beş ila altı yıllık dönemde küresel ölçekte 11 trilyon dolara varan gelir kaybına neden olabileceğini hesaplıyor.

Ancak gerçekleşecek ekonomik zarar, El Niño'nun şiddetine, etkilenen bölgelere ve ülkelerin önceden aldığı koruyucu önlemlere bağlı olacak.

COP31'in mesajı: Tarımda dayanıklılık yatırımları birlikte yapılmalı

IFAD ve Türkiye Tarım ve Orman Bakanlığı'nın ortak çalışması, iklim değişikliğinin tarım üzerindeki etkilerine karşı yalnızca kriz sonrasında müdahale edilmesinin yeterli olmadığını vurguluyor.

Rapora göre çiftçilerin ekonomik ve iklim kaynaklı şoklara karşı korunması için önleyici yatırımların birlikte planlanması gerekiyor.

Kenya, Bangladeş ve Türkiye'deki uygulamalar, üretim teknolojileri, finansman ve pazara erişim alanlarında eş zamanlı destek sağlandığında çiftçi gelirlerinin artırılabildiğini gösteriyor.

Güldem Atabay ve Atilla Yeşilada tarafından kaleme alınan GADT Raporlarına abone olmak ister misiniz?

Bize e-mail atın: istanbulanalytics@gmail com

Raporlar ücretlidir, yatırım önerisi içermez.