Demokrasi Direniyor: Meloni’nin Tartışmalı Yargı Referandumu Sandığa Çarptı – “Hayır!”

Sandık bazen bir sokak gösterisinden daha yüksek sesle konuşur. İtalya’nın 22-23 Mart 2026 tarihli anayasa referandumu tam da böyle bir an oldu: Neo-faşist köklerden gelen Fratelli d’Italia partisinin lideri ve Başbakan Giorgia Meloni’nin yargı reformu öngüren referandumu, yalnızca İtalyan siyasetini dipten sarsmakla kalmadı, Avrupa’nın kırılgan demokratik dengesi açısından da yeni bir “momentum”u simgelemekte.

 

Oy pusulalarından çıkan “Hayır” cevabı, kıtanın dört bir yanını sarıp sarmalamış olan otokratik/faşizan eğilimlere sert bir tokat, aşırı sağın ustalıkla kurduğu “kaçınılmaz gidişat” söylemine ve bu yöndeki çabalara karşı aniden çekilen bir el freni. Hem de tam “bu kıta seçmenine kadar da bezgin ve isteksiz, kurbanlık koyun gibiler” denmeye başlandığı anda İtalyan seçmenler fanustan çıktı ve adeta bütün Avrupa’ya seslenmiş oldular.

 

Neydi mesele? Önceki yazımda bunun ayrıntılarına girmiştim, hatırlatayım: Meloni hükümeti, anayasanın yargıya ilişkin maddelerini referandum üzerinden köklü biçimde değiştirmeyi istiyordu. Paketin merkezinde “yargı kariyerlerinin ayrılması” ifadesi vardı: Hâkimler ve savcılar artık aynı havuzdan çıkamayacak, aralarında geçiş yapmak neredeyse imkânsız hale gelecekti.

 

Otokratların Önlenemeyen Dansı: İtalya’da Yargı Referandumu, Macaristan’da Seçim Entrikaları

Kulağa teknik ve zararsız gelen bu düzenleme aslında son derece siyasi bir yük taşıyordu. Şöyle: İtalya’da savcılık makamı, tarihsel olarak güçlü bir özerklikle işlev görür. Bunun iki nedeni var. Büyük savaş öncesinde Mussolini faşizmi savcılıkları muhalefeti susturmak için birer infaz makamı gibi kullanmıştı.

 

Savaş ardından kurgulanan anti-faşist ruhlu anayasa bunu bertaraf etmeyi amaçladı. Ama çok geçmeden ülkeye siyaset-mafya-kilise ittifakı musallat oldu. 1960’larda ayyuka çıkan yolsuzluklar ve çürüme karşısında savcıların özerkliği artırıldı. İtalya, kıtada yargının en muhkem olduğu ülkelerden biri olarak, zaman zaman yükselen siyasi şiddet dalgalarına rağmen düşe kalka da olsa yoluna devam etti.

 

Ama rüzgar döndü. Berlusconi döneminden bu yana hükümetler bu özerklikten rahatsızlık duydu, onu kırmaya çalıştılar. Meloni hükümeti döneminde bu çabalar hayli irtifa kazandı.

 

“Reform paketi”nin ikinci büyük ayağı Yüksek Yargı Kurulu’nun (CSM) (bizdeki HSK’nin muadili) yeniden yapılandırılmasıydı. Ama bu değişiklik, yürütmenin atama süreçlerine dolaylı yollarla müdahale etme kapısını aralayıcı bir girişim olarak görüldü, muhalefet ve hukuk çevrelerince “hükümet güdümlü bir yargı” yaratma girişimi olarak tanımlandı.

 

Dünkü referandum, son dönemde İtalyan demokrasisi için sırat köprüsü niteliğindeydi. “Evet” kazanmış olsaydı, yargı bağımsızlığı anayasal güvenceden siyasi tercih zeminine kayacak; savcılar üzerindeki yürütme baskısı kurumsal bir kılığa bürünecekti. Son haftalarda şu cümle dikkat çekiyordu: “Bu tam bir Macaristan modeli değil, ama yönü aynı.”

 

 

 

 

Sonuç, tahminleri ters köşe yaptı (manzara tam bir bıçak sırtıydı) ve tartışmaya yer bırakmadı:

 

“Hayır” oyları yüzde 53,39, “Evet” oyları yüzde 46,61.

 

Yaklaşık 14,5 milyon İtalyan böylece Meloni’nin reform paketine kapıyı kapattı; iki taraf arasındaki fark yaklaşık 2 milyon oya ulaştı. Bu kadarı hiç beklenmiyordu.

 

Aynı ölçüde çarpıcı olan rakam katılım oranıydı: Yüzde 58,9 ile son çeyrek yüzyılın en yüksek referandum katılımı gerçekleşti. Geçen yıl düzenlenen vatandaşlık referandumunun iki katını aşan bu tablo, yorgun ve ilgisiz görünen İtalyan seçmeninin aslında ne kadar uyanık olduğunu gözler önüne serdi.

 

 

 

 

“Hayır” oyu, güneyde Sicilya (%60,98) ve Sardegna (%59,45), “kırmızı” kuşakta Toscana (%58) ve Emilia-Romagna (%57,22), güneydoğuda Puglia (%57,14) ile Piemonte (%53,5) gibi bölgelerde çoğunluğu aldı, Kuzey İtalya’nın sanayi kalesi Lombardia “Evet” safında (%53,66) yer aldı — Veneto ve Friuli ile birlikte Meloni’nin sandıktan galip çıkabildiği ender bölgelerden biri oldu.

 

Toplam 20 bölgeden 17’si “Hayır” dedi. Bu millîleşmiş bir karşı duruşu simgelemekte.

 

 

 

 

Referandumun belki de en önemli mesajı yaş grupları arasındaki derin uçurumdan çıktı. 18-28 yaş aralığındaki Kuşak Z seçmenleri yüzde 67 katılım oranıyla sandığa koştu ve bu grubun yüzde 58,5’i “Hayır” dedi. 18-34 yaş grubunda “hayır” oranı yüzde 60’ı aştı. Üniversite mezunları arasında bu oran üçte ikiye yaklaştı.

 

Bu tablonun iki ayrı okuma biçimi var ve her ikisi de birbirini tamamlıyor.

 

Birincisi: İtalya’nın genç kuşakları, dede ve ninelerinden dinledikleri faşizm anlatılarını, “aşırı sağ normalleşti işte, ne var bunda canım?” denen dönemde yeniden keşfetti.

 

Meloni’nin Fratelli d’Italia’sının tarihi, Mussolini dönemi üzerine kurulu nostalji estetiği, “sağlam düzen” çağrışımları içeren anlatılar, göçmen aleyhtarlığıyla yabancı düşmanlığının örtüşme hali, en son olarak da Gazze-Filistin meselesi, bu gençlerde derin bir tarihsel refleksi uyandırmış görünmekte.

 

Unutulmasın: İtalya, 200 yıldır anti-otoriter düşüncenin, anarşist damarların ve sosyalist solun, genel olarak da anti-faşizmin nefes alıp verdiği, kuşaktan kuşağa geçtiği, hafızası yerinde, kamusal tartışma alanı son derece canlı, özgürlüğüne düşkün, kadın hareketinin güçlü olduğu bir ülke.

 

İkinci okuma daha güncel: Meloni ve ekibi gençlerle bağ kuramadı. Seçim kampanyasında gençlere yönelik sosyal medya atılımları, popüler bir podcast’e çıkmaya çalışmak gibi son dakika hamleleri, tam anlamıyla bir iletişim başarısızlığına dönüştü. Muhalefetin omurgası sayılan Partito Democratico’nun genç lideri Elly Schlein’in referandum gecesi yaptığı “Gençler büyük fark yarattı!” açıklaması boşuna değildi. Bu fark, ona teslim edilen bir bayrak gibiydi.

 

 

 

Meloni pek renk vermiyor. Peki, bu yenilgi onu ve koalisyonu alaşağı eder mi? Kısa vadede, hayır. Meloni görevi 2027’ye kadar sürdürmekte kararlı: “İtalyanların kararına saygı duyuyoruz, kararlılıkla yolumuza devam edeceğiz,” dedi. Hükümetin aşırı sağcı ortağı Matteo Salvini de koalisyonun “sağlam” kalmaya devam edeceğini vurguladı.

 

Ne var ki siyaset mekaniğinde —tabii eğer zemin işleyen bir demokrasi ise— “yenilmezlik aurası”, malumunuz, çok kırılgan bir malzeme.

 

Merkezcil analizlere baktığımda da bu sonucun tam da o aurayı ciddi biçimde zedelediğine dair görüşlerin ağır bastığını gözlemledim.

 

Yani, karizma çizildi.

 

Ve İtalya şehirlerinin kamusal alanları dün gece tur atladı, şenlikler birbirini izledi.

 

İtalya’da yönetim beceriksizliği nedeniyle şimdilerde hayli küçümsenen sosyalist siyasetçi Matteo Renzi’nin tepkisi bu bağlamda yine de önemli. 2016’da referandumu kaybedeb Renzi istifa etmişti. Şimdi soruyor: “Bir lider sihirli dokunuşunu yitirince şüphe baş gösterir. Meloni aynı cesareti gösterecek mi?”

 

Muhalefetteki Cinque Stelle’nin (M5S) lideri Conte’nin “red oylarının zaferi, hükümet için tahliye kararıdır” nitelendirmesi, referandum sonucunun muhalefet cephesine taze soluk getirdi, burası kesin.

 

“Hayır” kampanyasının açık zaferinden en büyük çıkışı yapan isim Demokratik Parti (Partito Democratico / PD) lideri Elly Schlein oldu. PD-M5S-Yeşiller-Sol ittifakını Roma’da Piazza del Popolo’da bir araya getiren Schlein, hem gençlerin seferberliğini hem de “campo largo” (geniş ittifak) vizyonunu en güçlü biçimde temsil eden yüz haline gelmiş durumda.

 

Schlein ve Giuseppe Conte ortak bir dil buldular: Vurgu, yalnızca reformun reddi değil, anayasayı tek başına değiştirmek isteyen bir hükümetin kibrine karşı ulusal bir duruş önerisi oldu.

 

Ama referandum, onlara çok önemli bir şey kazandırdı: Yurttaşın itiraz iradesi. “Biz birlikte kazanabiliriz” argümanının somut kanıtı artık ellerinde. 2027 seçimlerine iki yıl kala bu tablo muhalefet için bir oksijen tüpü. Tüpten gençler çıktı. Schlein için büyük fırsat.

 

Referandumun gönderdiği sinyaller İtalya ile sınırlı değil. Fransa’da Marine Le Pen ve Jordan Bardella ikilisinin aşırı sağcı Rassemblement National hareketi açılan davalar ve seçim başarısızlıkları nedeniyle 2025’ten bu yana öngörülen büyümeyi son yerel seçimlerde de yakalayamadı.

 

İtalya’daki bu yenilgi, aşırı sağın “rüzgâr hep arkamızda, yürüyelim arkadaşlar” varsayımını bir kez daha sorgulatıyor.

 

Ve gözler 12 Nisan’a çevriliyor: Macaristan seçimleri. Péter Magyar’ın Tisza partisi, anketlerde Orbán’ın Fidesz’ini açık arayla geride bırakmış durumda.

 

Sırtını Trump yönetimine dayayan, Putin’in elini omuzunda tutan Orbán, Budapeşte’de düzenlediği “Büyük Vatanseverler Kurultayı”na kıtada ne kadar aşırı sağcı lider varsa çağırmıştı. Marine Le Pen, Wilders ve Salvini ile aynı sahnede neşe içinde boy gösterdi.

 

Bu, bir güç gösterisi olduğu kadar, bir kaygı belirtisi olarak da okunabilir. İtalya’da kutlamalardan yükselen “Faşizme hayır!” sesleri Macaristan’daki muhalefet seçmenine şunu söylüyor:

 

“Demokrasi geri dönebilir ve dönüyor, Avrupa’da otokrasiye karşı bir dalgakıran inşa edilmeliydi, ve ediliyor.”

 

 

Yazar:  Yavuz Baydar, bloglarını okumak için linki tıklayın