İran’daki Çatışma Küresel Gıda Enflasyonu Riskini Artırıyor: Gübre Arzı Tehlikede!

İran’daki çatışmaların gübre sevkiyatlarını sekteye uğratması ve enerji fiyatlarında görülen hızlı yükseliş, gelişmekte olan ülkelerde yeni bir gıda enflasyonu dalgası riskini artırıyor. Uzmanlara göre bu gelişmeler, küresel şokların ardından toparlanma sürecine giren birçok ekonomide yeniden kırılganlık yaratabilir.

Pandemi ve Rusya-Ukrayna savaşının ardından gıda, enerji ve finans piyasalarında yaşanan dalgalanmalara rağmen gelişmekte olan ülkeler son dönemde yeniden toparlanma sinyalleri veriyor ve yatırım çekmeye başlıyordu. Ancak İran merkezli gerilimlerin tırmanması, bu kazanımların bir kısmını tersine çevirerek özellikle düşük gelirli hanelerin temel gıdaya erişimini zorlaştırabilir.

Reuters’a konuşan Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (EBRD) Başkanı Odile Renaud-Basso, mevcut gelişmelerin özellikle gıda fiyatları üzerinde ciddi baskı yaratabileceğini belirtti.

Moody’s yöneticilerinden Marie Diron ise gelişmiş ülkelerde gıda ve enerji kalemlerinin tüketici enflasyon sepetinde dörtte birden daha az paya sahip olduğunu, buna karşılık birçok gelişmekte olan ekonomide bu oranın yüzde 30 ila yüzde 50 arasında değiştiğini ifade etti. Diron’a göre bu yapı, söz konusu ülkeleri dış kaynaklı fiyat dalgalanmalarına karşı daha hassas hale getiriyor.

Gübre arzındaki daralma risk oluşturuyor

Gıda fiyatlarını etkileyebilecek en kritik başlıklardan biri gübre tedariki. Tahran yönetiminin fiilen kapattığı Hürmüz Boğazı, küresel gübre ticaretinin yaklaşık yüzde 30’unun geçtiği bir güzergâh konumunda bulunuyor. Körfez ülkeleri ise amonyak ve üre gibi tarımsal üretimde kullanılan temel girdilerin önemli üreticileri arasında yer alıyor.

Bank of America’ya göre çatışmanın sürmesi halinde küresel üre arzının yüzde 65-70’ine kadar olan kısmı risk altına girebilir. Kuruma göre fiyatlar şimdiden yüzde 30-40 oranında artmış durumda.

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Başekonomisti Maximo Torero, çatışmanın birkaç hafta daha sürmesi durumunda ekim döneminin olumsuz etkilenebileceğini belirterek bunun tahıl, yem ve dolayısıyla süt ve et üretiminde düşüşe yol açabileceği uyarısında bulundu. Torero, böyle bir şoka dayanabilecek ülke sayısının oldukça sınırlı olduğuna dikkat çekti.

Petrolün aksine gübre için küresel ölçekte stratejik stokların bulunmaması da riskleri artırıyor. Bu nedenle bazı ülkeler gelişmelerden daha fazla etkilenme potansiyeli taşıyor.

Latin Amerika ülkeleri savaş bölgesine görece uzak olmaları ve Brezilya ile Arjantin gibi önemli tarım ve enerji üreticilerine sahip olmaları nedeniyle nispeten daha avantajlı görülse de Brezilya Tarım Bakanı Carlos Favaro gübre tedarikinde aksama yaşanabileceği konusunda uyarıda bulundu. Nijerya’da ise Dangote gübre tesisinin arz üzerindeki baskıyı bir ölçüde hafifletebileceği değerlendiriliyor.

Buna karşılık Somali, Bangladeş, Kenya ve Pakistan gibi ülkelerin gübre stoklarının sınırlı olması ve Körfez tedarik zincirlerine daha bağımlı olmaları riskleri artırıyor. FAO verilerine göre Kenya’da gübre maliyetleri şimdiden yaklaşık yüzde 40 yükselmiş durumda.

Gübre ihtiyacının önemli bölümünü Körfez ülkelerinden karşılayan Ruanda ise tarım sektörünü korumak amacıyla çeşitli tedbirleri değerlendirmeye aldı. Maliye Bakanı Yusuf Murangwa, maliyet baskısını sınırlamak için farklı politika seçenekleri üzerinde çalıştıklarını söyledi.

Enerji ve gübre maliyetleri gıdayı zincirleme etkiliyor

2022’deki Rusya-Ukrayna savaşında yaşanan doğrudan tahıl ihracatı kesintilerinden farklı olarak bu kez risk, gübre fiyatlarının artması veya arzın azalması nedeniyle tarımsal verimde düşüş yaşanması. Buna enerji fiyatlarındaki yükseliş de eklendiğinde üretim ve taşımacılık maliyetleri hızla artıyor.

Çatışmanın başlamasından bu yana küresel petrol ve doğal gaz fiyatlarının yüzde 50’den fazla yükselmesi, tedarik zincirlerinde maliyet baskısını artırdı.

Uluslararası Gübre Birliği’ne göre gübre arzındaki aksaklıklar özellikle mısır ve buğday gibi azot yoğun ürünlerde üretimi olumsuz etkileyebilir. Artan yem maliyetlerinin ise zamanla ekmekten tavuk ve yumurtaya kadar geniş bir gıda grubunda fiyat artışına yol açması bekleniyor.

Schroders Küresel Ekonomi Başkanı David Rees, arz şoklarında genellikle ilk olarak enerji fiyatlarının yükseldiğini, ardından ikinci aşamada gıda fiyatlarının artış gösterdiğini ifade etti.

Politika yapıcılar için alan daralıyor

ABD-İsrail ile İran arasındaki gerilimden önce küresel enflasyon genel olarak düşüş eğilimi gösteriyor, bazı gıda fiyatları da geriliyordu. Rees’e göre Ocak ayında küresel gıda enflasyonu en az 2017’den bu yana en düşük seviyelerine inmişti.

Ancak geçmişte gıda fiyatlarında yaşanan sert artışların sosyal huzursuzluklara yol açması nedeniyle hükümetler temkinli davranıyor. Mısır’da hükümet sosyal istikrarı korumak amacıyla ekmek sübvansiyonları uygularken, 2022 yılında Şili’den Tunus’a kadar birçok ülkede yüksek gıda fiyatlarına karşı protestolar düzenlenmişti.

Dolaylı etkiler de baskıyı artırabilir. Enerji fiyatlarının yükselmesi bazı tarım ürünlerinin gıda yerine biyoyakıt üretimine yönlendirilmesine neden olabilir. Ayrıca Körfez ekonomilerinde yaşanabilecek bir yavaşlama, Pakistan, Lübnan ve Ürdün gibi ülkelere gönderilen işçi dövizlerinde azalmaya yol açabilir.

Enerji kaynaklı enflasyon risklerinin artmasıyla birlikte piyasalar gelişmekte olan ülkelerde hızlı faiz indirimi beklentilerini de geri çekmeye başladı. Bu durum büyüme görünümü üzerinde ek baskı yaratabilir.

EBRD, gübre maliyetlerinin karşılanmasına yardımcı olacak destek paketleri dahil çeşitli politika araçlarını değerlendirirken, FAO’dan Maximo Torero ise çatışmanın uzaması halinde hükümetlerin ve kalkınma bankalarının hızlı bir şekilde acil eylem planları hazırlaması gerektiğini vurguladı. Torero, savaşın bir aydan uzun sürmesi durumunda hem ekim faaliyetleri hem de tarımsal verim açısından ciddi sorunlarla karşılaşılabileceği uyarısında bulundu.