Gündem
Kanlı baskı protestoları şimdilik bastırdı: İran’da sokaklar sessiz ama öfke dinmedi
İran’da Aralık ayı sonunda başlayan ve kısa sürede rejim karşıtı bir karakter kazanan protestolar, güvenlik güçlerinin son derece sert müdahalesiyle şimdilik bastırılmış görünüyor. Aktivistler ve analistler, ülke genelinde fiili bir sokağa çıkma yasağı uygulandığını, ancak bastırılan öfkenin yeniden patlamasının kaçınılmaz olduğunu söylüyor.
Özet:
İran’da Aralık ayı sonunda başlayan ve kısa sürede rejim karşıtı bir karakter kazanan protestolar, güvenlik güçlerinin son derece sert müdahalesiyle şimdilik bastırılmış görünüyor. Aktivistler ve analistler, ülke genelinde fiili bir sokağa çıkma yasağı uygulandığını, ancak bastırılan öfkenin yeniden patlamasının kaçınılmaz olduğunu söylüyor.
İran’da güvenlik güçlerinin olağanüstü sert müdahalesi, protestocuları şimdilik sokaklardan çekilmeye zorladı. Ülkede bir haftayı aşkın süredir devam eden internet kesintisi nedeniyle sağlıklı bilgi almak güç olsa da, telefon hatları üzerinden, sınırlı sayıda Starlink uydu terminali aracılığıyla ve ülkeyi terk eden İranlılardan gelen anlatımlar, protestoların büyük ölçüde bastırıldığını gösteriyor.
Gösteriler Aralık ayı sonunda başkent Tahran’da artan enflasyon ve İran riyalinin hızla değer kaybetmesine karşı atılan sloganlarla başlamış, kısa sürede ülke geneline yayılmış ve açık biçimde rejim karşıtı bir karakter kazanmıştı. Yetkililer, protestolar büyürken interneti neredeyse tamamen kapattı ve güvenlik güçleri sert müdahaleye geçti.
“Şehirler sessiz, sokaklar silahlı”
İçeriden gelen anlatımlara göre, İran kentlerinde bugün ürkütücü bir sessizlik hâkim. Sokaklarda ağır silahlı güvenlik güçleri devriye geziyor; birçok bölgede fiili bir sokağa çıkma yasağı uygulanıyor.
ABD’de yaşayan İranlı aktivist Mehdi Yahyanejad, yüzlerce Starlink terminalinin ülkeye sokulmasına yardımcı olduğunu ve bunların yurttaş gazeteciler tarafından kullanıldığını söylüyor.
“Ne yazık ki baskı o kadar sert oldu ki protestolar neredeyse tamamen durdu,” diyen Yahyanejad, “Her yerde güvenlik güçleri var. Ülkede bir korku iklimi hâkim,” ifadelerini kullandı.
Protestolar bastırıldı ama tamamen bitmedi
Aktivistlere göre son günlerde açık protestolar azalsa da, rejime yönelik öfke tamamen ortadan kalkmış değil. Bazı mahallelerde insanlar evlerinin pencerelerinden sloganlar atıyor, genç gruplar kısa süreli toplanmalar yapıp güvenlik güçleri gelmeden dağılıyor.
Ancak Yahyanejad, ABD’den somut bir askeri müdahale gelmediği sürece protestoların yakın zamanda yeniden kitlesel biçimde başlamasını beklemediğini söylüyor.
“ABD’den bir adım gelmezse, protestoların kısa vadede yeniden başlaması zor,” değerlendirmesini yaptı.
Ölü sayısı binlerle ifade ediliyor
Washington merkezli İran İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı (HRANA), bugüne kadar 2.800’den fazla protestocunun öldürüldüğünü, yaklaşık 1.700 ölümün daha incelendiğini duyurdu. HRANA’ya göre 22 bin civarında kişi gözaltına alındı.
Bu rakamlar bağımsız biçimde doğrulanabilmiş değil. İran yönetimi resmi bir bilanço açıklamazken, İran’ın dini lideri Ali Hamaney, cumartesi günü yaptığı konuşmada “binlerce kişinin öldüğünü” kabul etti.
İranlı yetkililer ise ölenlerin önemli bir bölümünü “İsrail ve ABD destekli teröristler” olarak nitelendiriyor ve güvenlik güçlerini sorumluluktan muaf tutuyor.
Hastaneler bile güvenli değil iddiası
Aktivistlerin en çarpıcı iddialarından biri, yaralı protestocuların hastanelerde dahi güvende olmadığı yönünde. Yahyanejad’a göre birçok yaralı, güvenlik güçlerinin hastanelerde beklediğini bildiği için tedaviye gitmeye korkuyor.
Bazı videolarda, üzerinde hâlâ tıbbi ekipman bulunan cesetlerin başından vurulmuş olduğu görülüyor. İranlı doktor Yasser Ghorashi, bu görüntülerin hastane prosedürleriyle bağdaşmadığını, İran’da morga gönderilen cesetlerin tüm tıbbi ekipmanlardan arındırıldığını belirtiyor.
Batı İran’daki İlâm kentinde hastanelere yapılan baskınları gösteren bazı görüntüler, bağımsız kaynaklarca doğrulandı.
Trump’tan sert mesajlar, ama askeri adım yok
ABD Başkanı Donald Trump, protestoların ilk günlerinde İran’ı sert biçimde uyarmış ve güvenlik güçlerinin barışçıl göstericileri öldürmesi halinde ABD’nin askeri karşılık verebileceğini söylemişti.
Ancak son açıklamalarında Trump, İran’a yönelik bir saldırı kararını kendisinin vermediğini ve şimdilik böyle bir adım atmayacağını söyledi.
Trump ayrıca, İran yönetiminin 800’den fazla planlanan idamı iptal ettiğini iddia ederek rejimi bu karar nedeniyle övdü. İran makamları bu iddiayı doğrulamadı. İran Yargı Erki Başkanı daha önce gözaltına alınanlar için hızlı yargılama ve infaz sinyali vermişti.
Rejim protestoları “ekmek isyanı” olarak okuyor
Uzmanlara göre protestoların temelinde ekonomi var. Hızla değer kaybeden riyal, ticareti felç etmiş durumda. Yoksulluk, uluslararası yaptırımlar kadar kötü yönetim nedeniyle de hızla yayılıyor.
İran, dünyanın en büyük ikinci doğal gaz rezervine sahip olmasına rağmen su, elektrik ve gaz sıkıntısı yaşıyor. Çevresel tahribat ve altyapı ihmali kalıcı hasarlara yol açıyor.
Hamaney dahi, protestoları başlatan esnaf ve tüccarların “haklı ekonomik şikâyetleri” olduğunu kabul etti. Ancak çözüm sorumluluğunu yine “dış düşmanlara” yükledi.
Uzlaşan görüş: Protestolar geri dönecek
Güvenlik aygıtının –özellikle Devrim Muhafızları’nın– şu ana kadar liderliğe sadık kalması, rejimin kısa vadede ayakta kalmasını sağlıyor. Ancak uzmanlar, bu sessizliğin kalıcı olmadığını vurguluyor.
ABD’nin olası askeri müdahalesine dair söylemler, protestoculara “yardım yolda” algısı verse de, şu aşamada rejimi sarsacak bir dış müdahale ufukta görünmüyor.
İran’daki son tabloyu özetleyen görüş şu:
Protestolar bastırıldı, ama nedenleri ortadan kalkmadı.
İnternet hâlâ büyük ölçüde kapalıyken, ülkedeki gerçek tansiyonun ne zaman ve nasıl yeniden açığa çıkacağı belirsizliğini koruyor.
Kaynak: BBC, ABC News, HRANA
Atilla Yeşilada ve Güldem Atabay tarafından kaleme alınan özel raporlarımıza abone olmak ister misiniz? Raporlarımız kurumsal müşterilere yöneliktir. Abonelik ücretlidir. Koşulları öğrenmek için bize e-mail atın: [email protected]
