CFR Analizi: İran Rejimi İçin Çıkış Yolları Daralıyor

Özet:

İran’da haftalardır süren protestolar, yalnızca ekonomik hoşnutsuzluğun değil, rejimin meşruiyet krizinin de derinleştiğini gösteriyor. Enflasyon, para birimindeki sert değer kaybı ve yaşam maliyetlerindeki artışla tetiklenen gösteriler, kısa sürede siyasal taleplerle birleşti. Council on Foreign Relations’ın analizine göre, İran yönetimi için sert baskı ile kapsamlı reform arasında manevra alanı hızla daralıyor; sürdürülebilir tek çıkış ise yeni ve inandırıcı bir toplumsal sözleşme.

---

Ekonomik Kriz Sokakta Siyasete Dönüştü

İran genelinde iki haftayı aşkın süredir devam eden protestoların fitilini, hızlanan enflasyon ve ulusal para biriminin sert değer kaybı ateşledi. İlk günlerde küçük esnaf ve dar gelirli kesimlerin “ekonomik hayatta kalma” talepleri öne çıkarken, kısa sürede demokratik özgürlükler ve İslam Cumhuriyeti’nin sona erdirilmesi çağrıları yükseldi. Son günlerde kalabalıkların büyümesiyle birlikte, sürgündeki Şah’ın oğlu Reza Pahlavi’ye verilen desteğin görünür biçimde artması dikkat çekiyor.

Meşruiyet Krizi Derinleşiyor

İran’ın yönetici elitleri; yapısal ekonomik sorunlar, siyasal tıkanma ve yıllardır ertelenen çevresel krizlerin yarattığı baskı altında. Batı yaptırımları ve Washington’la kilitlenen müzakereler bu tabloyu ağırlaştırıyor. Analize göre, rejim bir yandan İsrail ve ABD ile yeni bir çatışma ihtimaline hazırlanırken, diğer yandan içeride hızla eriyen meşruiyetini onarmakta zorlanıyor. Anlamlı reformlara dayanan yeni bir toplumsal sözleşme olmaksızın İran’ın görünümü “karanlık”.

Sert Güç Yine Devrede, Bedeli Artıyor

Geçmişte olduğu gibi güvenlik güçlerinin sert müdahalesi protestoları bastırmada kullanılıyor ve güvenlik aygıtı hâlâ rejime bağlı. İnsan hakları örgütlerine göre mevcut gösterilerde, aralarında çocuklar ve güvenlik personelinin de bulunduğu 500’ün üzerinde kişi hayatını kaybetti. İnternetin büyük ölçüde kapatılması ise gerçek can kaybının çok daha yüksek olabileceği endişesini artırıyor.

Liderlikten Sert Mesajlar

İran’ın dini lideri Ali Khamenei, protestocuları “vandallar” olarak niteleyerek geri adım atmadı. Güvenlik güçleri, bazı göstericilerin “kırmızı çizgileri” aştığını savunurken; “yabancı düşmanlarla işbirliği” suçlamasıyla ölüm cezası tehdidi gündeme getirildi. Ancak CFR’a göre her bastırılan dalga, rejime karşı toplumsal kopuşu daha da derinleştiriyor.

Dış Baskı ve Savaş Riski

İç baskı, dış cephede artan risklerle birleşiyor. ABD Başkanı Donald Trump, protestoculara zarar verilmesi halinde saldırı tehdidinde bulundu. İsrail’in de protestoları bir fırsat penceresi olarak görüp hava saldırılarına yeniden başlayabileceği değerlendiriliyor. Bu, Tahran için son derece tehlikeli bir eşik.

Moskova–Pekin Bahsi Zayıflıyor

Rejimin geleneksel “kriz yönetimi” repertuvarında sert güç, pragmatizm ve elit birlikteliği var. Ancak “çıkış rampaları” daralıyor. Bir seçenek, Çin ve Rusya’ya yaslanmak. Ne var ki, CFR’a göre ne Pekin ne de Moskova, Tahran’ın umduğu ölçüde açık bir ittifaka istekli. Suriye ve Venezuela örnekleri, bu hattın kalıcı bir güvence sunmadığını gösteriyor.

Güç Gösterisi mi, Reform mu?

Bir diğer seçenek, içeride daha kapsamlı bir baskı ve dışarıda güç gösterisi. Bu; ABD ve İsrail’le doğrudan çatışma, hatta nükleer silaha yönelim gibi “intihar riski” barındıran senaryoları içeriyor. Analiz, bunun sürdürülemez olduğunun altını çiziyor.

Tek Sürdürülebilir Yol: Yeni Toplumsal Sözleşme

CFR’a göre en kalıcı çözüm, devlet ile vatandaş arasında yeni ve inandırıcı bir toplumsal sözleşme. İslam Cumhuriyeti artık yeterli refah üretemiyor; orta sınıf erimiş durumda, yolsuzluk yaygın. Güvenlik aygıtı da komşu coğrafyalardaki savaşların yarattığı risklere karşı koruyucu rolünü kaybetmiş görünüyor.

Böylesi bir sözleşmenin; ekonomik kalkınma, daha iyi yönetişim, genişletilmiş siyasal haklar ve toplumsal özgürlükleri içermesi; gücü ideolojik kliklerden teknokratlara doğru kaydıran sistemik bir değişim yolunu açması gerekiyor. Cumhurbaşkanının “ulusal diyalog” çağrısı, Merkez Bankası başkanının değiştirilmesi ve hanelere küçük bir aylık destek adımı ise “çok az ve çok geç” bulunuyor.

Değişimin Sahibi İranlılar Olmalı

Analiz, değişimin dışarıdan dayatılmasının daha derin kaos yaratacağı uyarısını yapıyor. ABD ve İsrail’in zorlayıcı müdahaleleri riskleri büyütür. İran içinden gelen öneriler arasında; İslam Cumhuriyeti’nden kademeli bir geçiş, mevcut elitlerin güvenlik aygıtını ürkütmeden yeni bir sistem kurması ya da anayasa referandumu ile hesap verebilir kurumlara dayalı bir düzen yer alıyor.

Washington’la Anlaşma Olmadan Olmaz

Kalıcı reform için Washington’la bir uzlaşı şart. İran’ın, bölgesel savaş istemeyen ve Trump’la güçlü bağları olan Türkiye, Suudi Arabistan ve Katar ile birlikte donmuş diplomasiyi canlandırması öneriliyor. Güç yapısı değişse bile, ABD’yle kapsamlı bir anlaşma olmadan yaptırımlar ve savaş gölgesi dağılmayacak.

---

Kaynak: Council on Foreign Relations

Atilla Yeşilada ve Güldem Atabay tarafından kaleme alınan özel raporlarımıza abone olmak ister misiniz? Raporlarımız kurumsal müşterilere yöneliktir. Abonelik ücretlidir. Koşulları öğrenmek için bize e-mail atın: [email protected]