Dünya Ekonomisi
Gideon Rachman / FT: İran krizi henüz zirveye ulaşmadı
Piiyasalar en kötüsünün geride kaldığını fiyatlıyor. Ancak Rachman’a göre bu yaklaşım aşırı iyimser
Financial Times yazarı Gideon Rachman’a göre ABD–İran geriliminde ateşkes ilan edilmiş olsa da belirsizlikler ortadan kalkmış değil. “Savaş sisi” kavramının yerini artık “barış sisi” alırken, taraflar arasındaki güvensizlik ve çözülmemiş başlıklar krizin daha da derinleşebileceğine işaret ediyor.
“Barış sisi”: Belirsizlik zirvede
ABD, İsrail ve İran arasında bir ateşkes yürürlükte olsa da sahadaki tablo son derece belirsiz. Bir yandan Washington yeni müzakerelerin başlayacağını duyururken, Tahran bu iddiaları yalanlıyor.
Temel sorular ise hâlâ yanıt bulmuş değil:
- Ateşkes Çarşamba gününden sonra devam edecek mi?
- İran nükleer zenginleştirmeyi durdurmayı kabul etti mi?
- Hürmüz Boğazı açık mı kalacak, yoksa yeniden kapanacak mı?
Tarafların çelişkili açıklamaları, krizin yönünü öngörmeyi zorlaştırıyor.
Taraflar barış istiyor ama uzlaşma uzak
Rachman’a göre hem ABD hem de İran aslında bir anlaşma istiyor.
- İran, hava saldırılarına karşı kırılganlığının farkında
- ABD ise Hürmüz Boğazı’nın kapalı kalmasının küresel ekonomi üzerindeki risklerini görüyor
Ancak taraflar arasında derin bir güvensizlik var ve kritik başlıklarda ciddi görüş ayrılıkları sürüyor:
- Nükleer program
- Deniz ticaretinin serbestliği
- Yaptırımların kaldırılması
- İran’ın bölgesel etkisi ve müttefikleri
- Füze programı
Müzakereler için zaman yok
Normal koşullarda bu kadar kapsamlı sorunların çözümü yıllar alabilir. Nitekim 2015’te imzalanan İran nükleer anlaşması (JCPOA) yaklaşık üç yıllık müzakerelerin ardından hayata geçirilmişti.
Ancak mevcut kriz ortamında küresel ekonomi bu kadar bekleme lüksüne sahip değil.
- Hürmüz Boğazı’nın kapalı kalması enerji fiyatlarını yukarı itiyor
- Jet yakıtı arzında sıkıntı haftalar içinde hissedilebilir
- Gübre fiyatlarındaki artış gıda enflasyonuna yansıyacak
İki senaryo: Anlaşma mı, tırmanış mı?
Önümüzdeki döneme ilişkin iki temel senaryo öne çıkıyor:
- Hızlı uzlaşma: Artan ekonomik baskı tarafları hızlı bir anlaşmaya zorlayabilir
- Tırmanış: Taraflar arasındaki farkların kapatılamaması çatışmayı yeniden alevlendirebilir
Rachman, ikinci senaryonun daha olası olduğuna dikkat çekiyor.
Yanlış hesaplama riski artıyor
ABD yönetiminin İran üzerindeki baskının hızlı sonuç vereceği yönündeki beklentisi, geçmişte olduğu gibi aşırı iyimser olabilir.
Washington’un İran’ın dayanıklılığını hafife aldığı, buna karşılık kendi etkisini abarttığı değerlendiriliyor.
ABD’nin bir İran gemisine el koyması gibi adımlar, yeni bir çatışma dalgasının başlangıcı olarak görülüyor.
KÜRESEL EKONOMİDE HÜRMÜZ ALARMI: Petrol İçin Korkutan ‘130 Dolar’ Senaryosu!
Karşılık riski: Enerji krizi derinleşebilir
Eğer ABD, Başkan Donald Trump’ın tehdit ettiği gibi İran’ın enerji altyapısını hedef alırsa, Tahran’ın karşılık vermesi bekleniyor.
Olası senaryolar:
- Körfez’de petrol rafinerilerinin hedef alınması
- Deniz platformlarına saldırılar
- Yemen’deki Husilerin Kızıldeniz’de ticareti hedef alması
Bu tür gelişmeler küresel enerji krizini daha da derinleştirebilir.
Müzakere ve çatışma aynı anda ilerleyebilir
Önümüzdeki haftalarda hem diplomasi hem de gerilim aynı anda sürebilir.
Taraflar birbirlerini test ederken:
- Bazı konularda sınırlı uzlaşmalar sağlanabilir
- Ancak temel başlıklarda anlaşmazlık devam edebilir
Örneğin İran’ın nükleer faaliyetlerine geçici sınırlamalar getirmesi karşılığında belirli tavizler alması mümkün görülüyor.
Hürmüz Boğazı kilit sorun olmaya devam ediyor
En kritik başlıklardan biri ise Hürmüz Boğazı’nın kontrolü.
İran’ın geçişlerden ücret talep etme isteği, çözülmesi en zor konulardan biri olarak öne çıkıyor.
Bu konuda alternatif modeller –örneğin gelir paylaşımı– gündeme gelse de henüz somut bir çözüm bulunmuş değil.
Bilinmeyenler krizi derinleştiriyor
Krizin seyrini belirleyecek önemli belirsizlikler de bulunuyor:
- İran ekonomisinin dayanma gücü
- Tahran yönetimi içindeki güç dengeleri
- ABD’nin askeri seçeneklerinin sınırları
- İsrail’in sürece olası müdahalesi
Bu faktörler, sürecin öngörülemezliğini artırıyor.
Piyasalar fazla iyimser olabilir
Geçtiğimiz hafta finansal piyasalarda görülen toparlanma, krizin en kötü döneminin geride kaldığı algısını yansıtıyor.
Ancak Rachman’a göre bu yaklaşım aşırı iyimser olabilir.
“Orta Doğu ve küresel ekonomi bu krizin en kötü aşamasını henüz görmemiş olabilir.”
