Genel
Yeni Dünya Düzeni ya da Çöküş: Trump Sonrası Dünya’yı Nasıl İnşa Edeceğiz?
Ancak çözüm, işlevini ve meşruiyetini yitirmiş kurumları savunmak değil; özellikle yapay zekâ gibi alanlarda, bugünün çok kutuplu dünyasına uygun yeni bir küresel yönetişim mimarisi inşa etmekten geçiyor.
Donald Trump’ın mevcut uluslararası düzenin son kalıntılarını da sarsması, küresel sistemi derin bir belirsizliğe sürükledi. Ancak çözüm, işlevini ve meşruiyetini yitirmiş kurumları savunmak değil; özellikle yapay zekâ gibi alanlarda, bugünün çok kutuplu dünyasına uygun yeni bir küresel yönetişim mimarisi inşa etmekten geçiyor.
Dünya Zaten Kırılmıştı, Trump Sadece Hızlandırdı
Danimarkalıyım ve şu sıralar bana “nasılsın?” diye soranlara genellikle şu cevabı veriyorum: “Ben iyiyim ama dünya darmadağın.” Son haftalar, özellikle de Grönland meselesi nedeniyle, bu hissi daha da derinleştirdi. ABD Başkanı Donald Trump’ın “güçlü olan haklıdır” anlayışı, Danimarka’nın egemenliğine yönelik tehditleri, Birleşmiş Milletler’i işlevsizleştiren hamleleri ve insani yardımı ticarileştirmesi, nasıl bir dünya görüşüne sahip olduğunu açıkça ortaya koyuyor — ve bu tablo son derece kaygı verici.
Ancak rahatsız edici gerçek şu: Küresel düzen, Trump’ın ilk başkanlığından çok önce zaten çökmeye başlamıştı. Trump bu işlevsizliği yaratmadı; sadece üzerine benzin döktü ve çöküşü hızlandırdı. Birleşmiş Milletler uzun süredir etkin çalışamıyor, Dünya Ticaret Örgütü ise fiilen kilitlenmiş durumda.
Meşruiyet Krizi ve Tek Taraflılık
Hindistan, Brezilya ve Güney Afrika gibi bölgesel güçler, Batı merkezli bir perspektife saplanıp kalan uluslararası sistemin meşruiyetini açıkça sorguluyor. Bu sistem, çoğu zaman onların çıkarlarını ve bakış açılarını yansıtmıyor.
Asıl tehlike, Trump’ın körüklediği kaosun bir felç gerekçesine dönüşmesi. Yani mevcut düzeni savunmakla o kadar meşgul oluruz ki, daha iyisini inşa etmeyi unuturuz. Oysa işlevsiz bir düzenin alternatifi, aynı düzenin “daha iyi işlemesi” değildir. Alternatif, daha iyi bir düzen — ya da hiçbir düzenin kalmaması riskidir.
Uluslararası kurumlar meşruiyetini yitirdiğinde, ülkeler çıkarlarını tek taraflı yollarla korumaya yönelir. DTÖ anlaşmazlık çözemediğinde, sonuç ticaret savaşları olur. BM Güvenlik Konseyi kilitlendiğinde ise çatışmalar yayılır ve bedel en çok küçük ülkelere ve küresel ortak alanlara ödetilir. İklim krizi, pandemiler ve siber güvenlik gibi başlıklarda bunu defalarca gördük.
Yapay Zekâ: Yeniden Başlamak İçin Nadir Bir Fırsat
Trump’ın “güçlü olan kazanır” yaklaşımı, ancak kurumsal denge ve sınırlamaların zaten çöktüğü bir ortamda mümkün olabildi. Bu nedenle küresel yönetişimi reforme etmek artık ertelenebilecek bir lüks değil.
Bu noktada yapay zekâ (YZ) kritik bir örnek sunuyor. YZ’nin sunduğu muazzam faydalar kadar, barındırdığı riskler de tek bir ülkenin kontrol edebileceği ölçekte değil. Etkili yönetişim, bugün eksikliğini en çok hissettiğimiz şeye ihtiyaç duyuyor: meşru ve etkin küresel işbirliğine.
İyi haber şu ki, YZ alanında sıfırdan başlama şansımız var. On yılların birikmiş güvensizliğiyle yüklenmiş kurumları onarmaya çalışmak yerine, bugünün çok kutuplu dünyasını yansıtan yeni çerçeveler kurulabilir.
Hiroshima AI Süreci ve Eksikleri
2023’te Japonya’nın G7 dönem başkanlığı sırasında başlatılan Hiroshima Yapay Zekâ Süreci, gönüllü ilkeler oluşturulması açısından önemli bir adımdı. Ancak sınırlı sayıda ülkeyi kapsayan ve bağlayıcılığı olmayan kurallar yeterli değil.
Gerçek ihtiyaç; Küresel Güney’i de kapsayan, inovasyon ile güvenlik arasında denge kuran ve uygulanabilir yaptırım mekanizmalarına sahip bir küresel çerçeve. Bu, yeni bir bürokrasi yaratmak değil; güvenlik, şeffaflık, hukuki sorumluluk ve etkilenen toplulukların hakları konusunda net ilkeler belirlemek anlamına geliyor.
Nükleer Silahlar Değil, Havacılık Güvenliği Modeli
Yapay zekâyı nükleer silahlarla kıyaslamak cazip ama eksik bir benzetme. YZ, yaygınlığı nedeniyle klasik silah kontrol anlaşmalarıyla sınırlandırılamaz. Daha çok havacılık güvenliği ya da salgın gözetim sistemlerine benzer çerçeveler gerekiyor: teknik işbirliği, hızlı bilgi paylaşımı ve ortak risklere karşı eşgüdümlü müdahale.
Kapsayıcı, pratik ve güçlendirici yapılar kurabilirsek, yapay zekâ yönetişimi yalnızca bu alanda değil, sınır tanımayan diğer küresel sorunlarda da yeni bir çok taraflılık modelinin önünü açabilir.
Savunmak Yetmez, İnşa Etmek Gerek
Dünya gerçekten de darmadağın. Ancak işlevini ve meşruiyetini kaybetmiş kurumları savunmak çözüm değil. Yapay zekâdan başlayarak daha iyi bir düzen inşa etmek zorundayız. Aksi halde statükoyu korumak değil, onun tamamen çöküşünü izlemekle yetiniriz.
Yazar: Margrethe Vestager
Avrupa Komisyonu eski başkan yardımcısı ve rekabetten sorumlu komiser. Europa Power Initiative Eş Başkanı ve Danimarka Teknik Üniversitesi Yönetim Kurulu Başkanı.
Atilla Yeşilada ve Güldem Atabay tarafından kaleme alınan özel raporlarımıza abone olmak ister misiniz? Raporlarımız kurumsal müşterilere yöneliktir. Abonelik ücretlidir. Koşulları öğrenmek için bize e-mail atın: [email protected]
