Genel
Marc Champion: ABD’nin Venezuela Modeli İran’da İşe Yaramaz
ABD’nin Venezuela’da gerçekleştirdiği sürpriz operasyon ve Nicolas Maduro’nun ülke dışına çıkarılması, Washington’un benzer bir stratejiyi İran için de devreye sokup sokamayacağı tartışmasını alevlendirdi. Ancak Bloomberg yazarı Marc Champion’a göre, İran’ın iç dengeleri, bölgesel konumu ve rejimin yapısı Venezuela’dan çok daha karmaşık. Dahası, dış askeri müdahaleler Tahran’da rejimi zayıflatmak yerine milliyetçi refleksleri güçlendirebilir ve daha istikrarsız sonuçlar doğurabilir.
Özet:
ABD’nin Venezuela’da gerçekleştirdiği sürpriz operasyon ve Nicolas Maduro’nun ülke dışına çıkarılması, Washington’un benzer bir stratejiyi İran için de devreye sokup sokamayacağı tartışmasını alevlendirdi. Ancak Bloomberg yazarı Marc Champion’a göre, İran’ın iç dengeleri, bölgesel konumu ve rejimin yapısı Venezuela’dan çok daha karmaşık. Dahası, dış askeri müdahaleler Tahran’da rejimi zayıflatmak yerine milliyetçi refleksleri güçlendirebilir ve daha istikrarsız sonuçlar doğurabilir.
ABD’nin geçtiğimiz hafta sonu Venezuela’da gerçekleştirdiği ve Devlet Başkanı Nicolas Maduro’nun Caracas’tan New York’a götürülmesiyle sonuçlanan operasyon, yalnızca Latin Amerika’da değil, Ortadoğu’da da yankı uyandırdı. İran’daki sertlik yanlısı Javan gazetesinin editörünün “İran Venezuela ile Kıyaslanamaz – Zaman Kaybetmeyin” başlıklı polemik kaleme alması, Tahran’daki endişenin açık bir göstergesi olarak yorumlanıyor.
Bloomberg köşe yazarı Marc Champion, bu refleksin anlaşılır olduğunu ancak asıl sorunun çok daha derin olduğunu vurguluyor: İran, ABD ya da İsrail kaynaklı dış bir müdahaleyle gerçekten çöker mi?
İran–Venezuela Ortaklığı ve Kırılgan İttifaklar
İran ve Venezuela, 1980’lerden bu yana ABD karşıtlığı temelinde yakınlaşmış iki rejim. Son yıllarda bu bağ, özellikle enerji yaptırımlarını aşma ihtiyacıyla daha da güçlendi. ABD’nin Maduro operasyonu, Tahran’ın zaten daralan uluslararası ittifak ağında yeni bir kırılma yaratmış olabilir.
Henüz bu operasyonun uzun vadeli sonuçları netleşmiş değil. Maduro’nun eski yardımcısı Delcy Rodriguez’in göreve gelirken Washington’a yönelik yumuşak mesajlar vermesi dikkat çekse de, Çin, İran ve Rusya büyükelçilerine verdiği açık destek ve muhalefete yönelik sert baskılar, rejimin temel reflekslerinin değişmediğini gösteriyor.
İran Neden Daha Kırılgan?
Champion’a göre mesele, ABD özel kuvvetlerinin İran’da Ali Hamaney’in evine baskın düzenlemesi değil. Böyle bir operasyonun Caracas’a kıyasla Tahran’da çok daha zor olduğu açık. Asıl mesele, Ali Khamenei liderliğindeki rejimin son yıllarda hiç olmadığı kadar zayıf bir görüntü vermesi.
İran’da yaşlanan din adamları sınıfı, yeniden kitlesel sokak protestolarıyla karşı karşıya. Güvenlik güçlerinin şimdiye kadar en az 36 kişiyi öldürdüğü, yaklaşık 2 bin kişiyi gözaltına aldığı belirtiliyor. Bu tablo, Donald Trump’ın “katliam sürerse müdahaleye hazırız” uyarısını da beraberinde getirdi.
Ekonomik Çöküş ve Dış Maceraların Bedeli
Hamaney, geçmişte Yeşil Hareket’ten (2009) “Kadın, Yaşam, Özgürlük” protestolarına kadar daha büyük dalgaları atlatmıştı. Ancak Champion’a göre bu kez durum farklı. Çünkü rejim hem içeride hem dışarıda savunmada.
İsrail’le geçen yıl yaşanan hava savaşı, Tahran’ın askeri kapasitesinin sınırlarını ortaya koydu. İran, Suriye’de Beşar Esad’ı, Gazze’de Hamas’ı ve Lübnan’da Hizbullah’ı koruyamadı. Bu askeri ve siyasi yenilgi, çöken ekonomi ve serbest düşüşteki para birimiyle birleşince toplumsal öfkeyi büyüttü.
Protestoların merkezindeki en önemli eleştirilerden biri, rejimin yüz milyarlarca doları “Direniş Ekseni” adı verilen dış maceralara harcaması. Sadece Esad rejimine verilen desteğin maliyetinin 30 milyar dolar civarında olduğu tahmin ediliyor. Uranyum zenginleştirme programı ise ekonomik bir karşılık üretmeden, yaptırımlar yoluyla ülkeye ağır bedeller ödetti.
Venezuela Dosyası İran İçin Ne Anlama Geliyor?
İran’ın Venezuela’daki yatırımlarına dair net rakamlar yok. Ancak rafineri, tanker, otomotiv ve konut projeleri dahil olmak üzere 2 ila 4 milyar dolar arasında bir alacağın risk altında olduğu tahmin ediliyor. Bu rakam, 90 milyonluk bir ülke için devasa olmasa da, “kayıp ve başarısızlık” anlatısını derinleştiriyor.
Üstelik Tahran, kamuoyunun baskısıyla zorunlu bir vergi artışından geri adım atmışken, şimdi İsrail ve ABD saldırılarında zarar gören hava savunma ve füze stoklarını yeniden inşa etmek için daha fazla kaynağı askeri alana yönlendiriyor.
Trump’ın Tehditleri ve Müdahale Tartışması
Champion’a göre, otoriter rejimler ne kadar sevilmez olursa olsun, güvenlik aygıtları halkı bastırmaya hazır olduğu sürece kolay kolay devrilmez. İran için de bu eşik henüz aşılmış değil. Ancak protestolar uzar ve büyürse, rejimin manevra alanı daralabilir.
Bu noktada Trump’ın “müdahale” uyarıları ve İsrail’in balistik füze programına dair sert söylemleri caydırıcı olabilir. Buna karşın, yeni hava saldırılarının gerçekten rejimi zayıflatıp zayıflatmayacağı belirsiz.
Neden Askeri Tırmanmadan Kaçınılmalı?
Champion iki temel riskin altını çiziyor:
Birincisi, dış saldırılar kısa vadede “bayrak etrafında kenetlenme” etkisi yaratabilir. Geçen yılki hava saldırıları sonrası İran’da milliyetçi reflekslerin güçlenmesi bunun örneği. Yeni bir saldırı, protestocuların geri çekilmesine yol açabilir.
İkincisi, rejimin çökmesi halinde ortaya çıkacak tablonun istikrarlı ve Batı yanlısı bir demokrasi olması pek olası değil. Daha muhtemel senaryo, dini tonu daha düşük ama aynı derecede sert bir Devrim Muhafızları yönetimi ya da etnik fay hatları üzerinden bir iç savaş. Champion’ın benzetmesiyle, “Suriye senaryosu ama üç kat daha büyük bir ülkede.”
Sonuç: Müdahale Etmemek de Bir Strateji
Napolyon’un generallerine verdiği ünlü öğüdü hatırlatan Champion, “Rakibiniz hata yaparken asla müdahale etmeyin” diyor. Ona göre İran rejimi bugün zaten kendi hatalarının bedelini ödüyor. Dış askeri müdahaleler ise bu süreci hızlandırmak yerine tersine çevirebilir.
Atilla Yeşilada ve Güldem Atabay tarafından kaleme alınan özel raporlarımıza abone olmak ister misiniz? Raporlarımız kurumsal müşterilere yöneliktir. Abonelik ücretlidir. Koşulları öğrenmek için bize e-mail atın: [email protected]
