ANALİZ: Petrol Fiyatlarındaki Artış TÜFE Enflasyonunu Nasıl Etkiler?

Petrol fiyatlarının varil başına 100 dolar civarında kalması Türkiye’de enflasyon üzerinde ciddi bir baskı yaratabilir. Yapılan hesaplamalara göre Brent petrol fiyatlarının bu seviyede kalması durumunda TÜFE enflasyonu üzerindeki toplam etkinin 6–8 puana ulaşması mümkün.

Petrol fiyatları enflasyonu doğrudan etkiliyor

Yapılan kaba hesaplamalara göre Brent petrol fiyatının varil başına yaklaşık 100 dolar seviyesinde kalması, dolaylı etkiler de dahil edildiğinde Türkiye’de TÜFE enflasyonunu 6–8 puan artırabilecek bir etki yaratabilir.

Bu hesaplama, Brent petrol fiyatının ortalama 65 dolar olduğu bir senaryoya kıyasla yapılmıştır.

Akaryakıt fiyatlarında uygulanan eşel-mobil mekanizması devreye girerse, bu etkinin bir bölümünün vergi ayarlamaları yoluyla dengelenmesi mümkün olabilir. Tahminlere göre bu mekanizma sayesinde enflasyon üzerindeki etkinin 1,5–2 puanlık kısmı absorbe edilebilir.

Ancak bunun merkezi bütçeye aylık maliyeti 45–50 milyar TL civarında olabilir.

Bu durumda petrol fiyatlarındaki yükselişin net enflasyonist etkisi yaklaşık 4,4–6,3 puan aralığında gerçekleşebilir.

Eşel-mobil sistemi olmadan enflasyon etkisi

Eşel-mobil mekanizmasının uygulanmadığı bir senaryoda petrol fiyatlarının TÜFE üzerindeki etkisi iki ana kanaldan gerçekleşiyor: doğrudan etkiler ve dolaylı etkiler.

Doğrudan etkiler

Petrol fiyatlarının yükselmesi ilk etapta enerji fiyatlarını doğrudan etkiliyor.

• Akaryakıt fiyatları: yaklaşık 1,1–1,2 puan

• Elektrik, doğalgaz ve su: yaklaşık 1,5 puan

Bu kalemlerin toplam doğrudan etkisi yaklaşık 2,6–2,7 puan seviyesinde hesaplanıyor.

Dolaylı etkiler

Enerji maliyetlerinin artması üretim ve taşımacılık maliyetlerini yükselttiği için dolaylı etkiler de oldukça güçlü oluyor.

Dolaylı etkilerin en az 3,3–3,4 puan seviyesinde olabileceği, bazı senaryolarda 5,0–5,5 puana kadar çıkabileceği tahmin ediliyor.

Bu durumda toplam enflasyon etkisi 6–8 puan aralığına ulaşabiliyor.

Eşel-mobil sistemi uygulanırsa

Eşel-mobil mekanizması uygulandığında doğrudan enerji fiyat artışlarının bir bölümü vergi ayarlamalarıyla dengelenebiliyor.

Bu durumda doğrudan etkiler şu şekilde hesaplanıyor:

• Akaryakıt fiyatları: yaklaşık 0,5 puan

• Elektrik, doğalgaz ve su: yaklaşık 1,5 puan

Toplam doğrudan etki bu senaryoda yaklaşık 2 puan seviyesine düşüyor.

Dolaylı etkilerin ise 2,5–4,3 puan aralığında gerçekleşmesi bekleniyor.

Böylece toplam enflasyon etkisi 4,4–6,3 puan aralığında oluşabiliyor.

Enflasyonist etkinin zamanlaması

Dolaylı etkilerin büyüklüğü, yüksek petrol fiyatlarının diğer emtia fiyatlarına ne ölçüde yansıyacağına bağlı olarak önemli ölçüde değişebilir.

Ayrıca petrol fiyatlarının yükselmesi kur kanalı üzerinden de ek bir enflasyonist etki yaratabilir. Enflasyon ve döviz kuru arasındaki karşılıklı geçişkenlik bu süreçte önemli bir rol oynar.

Bu hesaplamalarda TCMB’nin ekonometrik çalışmaları, piyasa gözlemleri ve analitik değerlendirmeler birlikte kullanılmıştır.

Kalıcı petrol fiyatları enflasyonu artırabilir

Nihai enflasyon etkisinin en önemli belirleyicisi petrol fiyatlarındaki artışın ne kadar kalıcı olacağıdır.

Petrol fiyatlarının yüksek seviyelerde kalması durumunda hükümet elektrik ve doğalgaz fiyatlarına yapılacak zamları sübvansiyonlarla geciktirebilir. Bu yöntem kısa vadede enflasyon üzerindeki baskıyı sınırlayabilir.

Ancak geçmiş deneyimler, enerji maliyetlerindeki artışın er ya da geç tüketici fiyatlarına yansıdığını gösteriyor.

Bu nedenle sübvansiyonlar enflasyonist etkiyi ortadan kaldırmak yerine çoğu zaman yalnızca geciktirme işlevi görüyor.

Serkan Gönençler, Gedik Yatırım