İngiltere’de Monarşi Kaldırılıyor mu? Başkanlık Modeli İngiltere’yi Daha mı Böler? (The Spectator)

Monarşi Tartışması Yeniden Alevlendi: “Kaldıralım” Çağrılarına Karşı Sert Uyarılar

Birleşik Krallık’ta monarşinin geleceği yeniden gündemin üst sıralarına tırmandı. Kraliyet ailesinin bazı üyeleri hakkında yıllardır süren tartışmalar, “devletin kraliyetle ilişkisi yeniden tanımlansın” diyen sesleri artırırken, monarşiyi savunanlar bunun ülke için büyük bir kırılma yaratacağını söylüyor. Tartışmanın merkezinde ise basit ama ağır bir soru var: Monarşiyi kaldırmak, sorunları çözer mi; yoksa daha büyük sorunları mı tetikler?

Konuşulan başlıklar sadece törenler, protokoller ve sembollerle sınırlı değil. Ordu, kilise, devletin işleyişi, dış politika ve hatta ülkenin “kimlik duygusu” bu tartışmanın içine çekilmiş durumda. Üstelik konu, sadece “kraliyeti seviyor musun sevmiyor musun” düzeyinde değil; “yerine ne gelecek” sorusu da en az bunun kadar belirleyici.

“Birkaç Skandal Yüzünden Bin Yıllık Kurum Yıkılır mı?”

Monarşi karşıtları genellikle kraliyet ailesindeki bazı tartışmalı isimleri örnek gösteriyor. “Bu kadar olay, bu kadar hata… artık yeter” diyenler var. Ancak monarşiyi savunanlar, kurumun tamamını birkaç kişinin davranışı üzerinden yargılamanın adil olmadığını düşünüyor. Onlara göre bu yaklaşım, bir kurumun içindeki problemli unsurları temizlemek yerine, tüm yapıyı yakıp yıkmak anlamına geliyor.

Savunma tarafının temel iddiası şu: Kraliyet ailesinin bir üyesinin hatası, “devleti sembolik olarak temsil eden kurum” ile “bireysel davranış” arasındaki ayrımı ortadan kaldırmamalı. Ayrıca monarşinin ülke genelinde hâlâ kayda değer bir destek gördüğü vurgulanıyor. Son yıllarda pek çok kurumda güven kaybı yaşandığı, ancak monarşinin bu fırtınadan görece daha az etkilendiği görüşü de sık dile getiriliyor.

Bu noktada dikkat çeken bir diğer argüman da şu: Cumhuriyetçi olanlar monarşinin günlük hayatlarına zorla girdiğini düşünmüyor olabilir. Kimseye “izle” denmiyor, kimseye “itaat et” diye dayatma yapılmıyor. Buna karşın monarşi taraftarları, bir gecede kaldırma kararının ülkede “görmezden gelinemeyecek kadar büyük bir huzursuzluk” yaratacağını savunuyor.

Vergi ve Para Meselesi: “Halk mı Ödüyor, Sistem mi?”

Monarşi tartışmalarının vazgeçilmez başlığı para. “Vergi veren vatandaş neden bunu finanse ediyor?” sorusu sıkça geliyor. Buna karşı çıkanlar ise tabloyu farklı okuyor. Savunulan görüş, kraliyete aktarılan kaynağın doğrudan “halktan toplanan vergiler” gibi sunulmasının eksik olduğu yönünde. Onlara göre kraliyetle bağlantılı gelirlerin bir kısmı zaten devlet kasasına giriyor; sonra bunun bir bölümü kraliyet görevlerinin sürdürülmesi için geri aktarılıyor. Yani anlatılan model, “tamamen dışarıdan beslenen bir aile” değil, “kendi gelir yapısı devletle iç içe geçmiş bir kurum” şeklinde.

Elbette bu anlatım, “madem öyle şeffaflık artsın” talebini ortadan kaldırmıyor. Vergi tartışmasının asıl gerilimi de burada: Bir kesim, “tamam ama daha net olsun” diyor. Diğer kesim ise “hesap kitap yapılır, ama kurumu kökten kaldırma gerekçesi olamaz” görüşünde.

“Yerine Ne Gelecek?” Sorusu: Başkanlık mı, Daha Büyük Siyaset mi?

Monarşiyi kaldırma fikrine en güçlü itiraz, “peki yerine ne gelecek?” sorusunda toplanıyor. Çünkü bir ülkede devlet başkanlığı makamı tamamen boş kalamaz. Cumhuriyetçi modelde genellikle bir cumhurbaşkanı veya benzeri bir baş figür olur. Monarşiyi savunanlar, bu figürün çoğu zaman “eski bir siyasetçi” olacağını ve bu durumun devletin tepesindeki makamı daha da politize edeceğini öne sürüyor.

Buradaki korku şu: Zaten her şeyin siyasileştiği bir çağda, “siyasetin üstünde” olduğu iddia edilen bir alan tamamen kaybolabilir. Bugün kraliyet, tartışmalı yanları olsa da, çoğu zaman günlük partizan kavganın dışında bir sembol sunuyor. Bu sembol kalkınca, devletin tepesindeki kişi de sürekli siyasi tartışmaların merkezine yerleşebilir.

Üstelik monarşiyi savunanlar, bazı ülkelerde cumhurbaşkanlarının zaman zaman sert siyasi çıkışlar yaptığını, toplumu birleştirmek yerine daha da kutuplaştırabildiğini örnek gösteriyor. Bu yüzden “başkan gelsin, her şey düzelir” düşüncesinin garanti olmadığını söylüyorlar. Hatta “monarşiden tasarruf ederiz” iddiasına da kuşkuyla yaklaşılıyor: Çünkü başkanlık sistemlerinde de saraylar, güvenlikler, makamlar, protokoller ve masraflar bitmiyor. Bazen monarşinin maliyeti eleştirilirken, yerine gelecek modelin maliyetinin daha az olacağı varsayımı otomatik kabul ediliyor; oysa savunma tarafı, bunun çoğu ülkede böyle olmadığını ileri sürüyor.

Ordu ve Kilise Bağlantısı: “Bir Düğmeyi Kapatır Gibi Olmaz”

Monarşinin kaldırılması, sadece bir anayasa maddesini değiştirmek anlamına gelmiyor. Ülkedeki birçok kurumun yapısı, sembolik düzeyde de olsa taçla bağlı. Örneğin ordunun bağlılık yemini, geleneksel olarak taç üzerinden kuruluyor. Benzer şekilde kilise ile taç arasındaki tarihsel bağ da ayrı bir başlık. Monarşiyi savunanlar, “bir gecede kaldırırsan, kurumların dili, ritüeli, hukuki zemini baştan yazılacak” diyor. Bu da büyük bir bürokratik dönüşüm anlamına geliyor.

Bu dönüşümün kendisi bile, siyasi tartışmayı uzun yıllar kilitleyebilir. “Ekonomi konuşacağımıza aylarca, yıllarca protokol tartışacağız” kaygısı var. Savunma tarafı bunu “bürokratik kabus” diye tarif ediyor: Kâğıt üstünde kolay görünen bir değişim, pratikte ülkenin çok geniş alanlarını yeniden düzenlemeyi gerektirebilir.

Yumuşak Güç ve Diplomasi: “Kapılar Bazen Bu Sayede Açılıyor”

Monarşi savunusunun en dikkat çeken argümanlarından biri de dış politika. Kraliyet kurumunun, özellikle diplomatik ilişkilerde “yumuşak güç” sağladığı sıkça vurgulanıyor. Bazı yabancı liderlerin, bir hükümet yetkilisinin davetinden daha çok, saray davetine önem verdiği düşüncesi yaygın. Bu bakışa göre monarşi, ülkede hükümetler değişse bile devam eden bir “devlet yüzü” sunuyor ve bu, ilişkilerde süreklilik hissi yaratıyor.

Savunucular, devlet başkanının politik kimlik taşımamasının, dışarıdan bakıldığında da bir avantaj olduğunu söylüyor. Seçimle gelen liderler, doğal olarak bir siyasi çizginin temsilcisi gibi algılanabilirken; monarşi, teoride “hükümet üstü” bir temsiliyet iddiası taşıyor. Tartışmanın özü de burada: Bu temsil, modern çağda hâlâ gerekli mi? Bir taraf “evet, tam da şimdi gerekli” derken; diğer taraf “bu bir nostalji, çağ dışı” diyor.

Yaşlandıkça Sağa Kayma Meselesi: “Hayat, İnsanları Daha Temkinli mi Yapıyor?”

Monarşi tartışmasının yanında, ülkedeki siyasal eğilimlerle ilgili daha geniş bir soru da gündemde: İnsanlar yaş aldıkça daha sağa mı kayıyor? Bu konuda, genel eğilimin var olduğu ama bazen abartıldığı görüşü dile getiriliyor. Yani “herkes yaşlanınca sağcı olur” gibi kesin bir yargı doğru bulunmuyor; ancak hayatın bazı dönüm noktalarının insanları daha temkinli hale getirdiği düşünülüyor.

Bu dönüm noktaları arasında evlenmek, çocuk sahibi olmak, düzenli bir işe yerleşmek, birikim yapmak ve ev sahibi olmak gibi eşikler var. İddia şu: İnsan bu eşiklere yaklaştıkça “istikrar” daha değerli hale geliyor; riskten kaçınma artıyor. Fakat önemli bir parantez var: Eğer bu eşikler gecikiyorsa, yani gençler ev alamıyor, aile kuramıyor, geleceğini planlayamıyorsa; “sağa kayış” da otomatik olarak gerçekleşmiyor. Hatta bazı yorumlara göre, yetişkinlik geciktikçe siyasal kimlikler daha uzun süre “araf”ta kalıyor.

Bu tartışma, günümüz siyasetinin temel sorununa bağlanıyor: Toplumda giderek büyüyen bir kesim, kendisini ne klasik sağa ne klasik sola ait hissediyor. Bir seçimde bir partiye oy verip, sonraki seçimde tamamen başka bir yöne kayabiliyor. Çünkü motivasyonları ideolojik değil; “geçim, güven, fırsat ve düzen” gibi somut meseleler belirleyici oluyor.