Hürmüz Krizi Sadece Enerjiyi Değil, Gıda Güvenliğini de Tehdit Ediyor

İran savaşıyla birlikte Hürmüz Boğazı’nda yaşanan kesinti yalnızca petrol ve doğalgaz piyasalarını değil, küresel gübre ticaretini de ciddi şekilde sarsıyor. Küresel gübre arzının yaklaşık üçte birinin bu kritik geçitten sağlanması nedeniyle fiyatlar hızla yükselirken, uzmanlar önümüzdeki dönemde tarımsal üretimde düşüş ve gıda enflasyonunda artış riskine dikkat çekiyor.

Küresel Gübre Ticareti Hürmüz’e Takıldı

Birleşmiş Milletler verilerine göre, deniz yoluyla taşınan küresel gübre ticaretinin yaklaşık %30’u Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor. Ancak İran savaşı sonrası bölgede gemi trafiği neredeyse durma noktasına geldi.

Bu durum, özellikle Orta Doğu merkezli üretime bağımlı olan gübre piyasasında ciddi arz sıkıntılarına yol açtı. Sektör temsilcilerine göre, küresel ihracatın yaklaşık %30’u fiilen piyasaya ulaşamaz hale geldi.

Gübre Fiyatlarında Sert Yükseliş

Savaşın başlamasından bu yana gübre fiyatlarında dikkat çekici artışlar yaşandı:

• Üre (nitrojen gübresi) fiyatı: 400-490 dolardan 700 dolara çıktı
• Üre fiyatları yaklaşık %50 arttı
• Amonyak fiyatları yaklaşık %20 yükseldi
• Potas ve sülfür gibi diğer gübre türlerinde de artış görüldü

Orta Doğu’nun, özellikle üre ve azot bazlı gübrelerde küresel ihracatta kritik rol oynadığı göz önüne alındığında, arz kesintisinin etkisi daha da büyüyor.

“Azot Gübrelerinden Vazgeçilemez”

Uzmanlara göre krizin en kritik noktası, azot bazlı gübrelerin vazgeçilmez olması.

Diğer gübre türlerinden farklı olarak:

• Potas ve fosfat kullanımında geçici erteleme mümkün
• Ancak azot gübresi her sezon mutlaka kullanılmak zorunda

Bu nedenle arz sıkıntısı doğrudan tarımsal verimi tehdit ediyor.

Tarımsal Üretimde Düşüş Riski

Azot gübreleri, mısır, buğday ve yağlı tohumlar başta olmak üzere birçok ürünün büyümesi için kritik önemde.

Uzmanlara göre:

• Gübre temininde yaşanacak aksaklıklar
  ➡️ ürün veriminde düşüşe yol açacak

Ancak etkilerin hemen değil, yılın ilerleyen dönemlerinde daha belirgin hale gelmesi bekleniyor. Mevcut stoklar kısa vadede bir tampon görevi görse de, uzun süreli kriz üretimi doğrudan etkileyecek.

Rusya-Ukrayna Krizinden Daha Büyük Etki

Analistler, mevcut krizin 2022’deki Rusya-Ukrayna savaşından daha geniş etkiler yaratabileceği görüşünde.

Bunun nedeni:

• Aynı anda birden fazla büyük üretici etkileniyor
• Suudi Arabistan, Katar, İran, BAE ve Kuveyt gibi büyük ihracatçılar devre dışı kalıyor
• Sadece tek bir bölge değil, geniş bir üretim ağı kesintiye uğruyor

Özellikle sülfür piyasasında zaten var olan arz sıkışıklığı, krizin etkisini daha da artırıyor.

Fatih Birol: Körfez’de 40 tesiste hasar var

Üretim de Darbe Alıyor

Sorun sadece lojistik değil. Bölgedeki enerji tesislerinin zarar görmesi ve ihracat yapılamaması nedeniyle:

• Bazı gübre üretim tesisleri faaliyetlerini durdurdu
• Katar’da üre üretimi askıya alındı
• Depolama kapasitesi yetersizliği üretimi sınırlıyor

Ayrıca Çin’in iç piyasayı korumak için gübre ihracatına sınırlama getirmesi, küresel arz sıkıntısını daha da derinleştiriyor.

Gıda Enflasyonu ve Küresel Riskler

Uzmanlar, mevcut stokların kısa vadede gıda krizini önleyebileceğini ancak orta vadede ciddi riskler oluştuğunu belirtiyor:

• Tarımsal verimde %5’lik bir düşüş
  ➡️ doğrudan gıda enflasyonu yaratabilir

Özellikle gelişmekte olan ülkeler daha büyük risk altında:

• Afrika ülkeleri
• Hindistan
• Gübre ithalatına bağımlı ekonomiler

Bu ülkeler, artan maliyetleri karşılamakta zorlanabilir ve gıda güvenliği açısından daha kırılgan hale gelebilir.

ABD Dahil Herkes Etkilenecek

ABD gibi büyük tarım üreticileri bile tamamen izole değil:

• ABD gübre ihtiyacının yaklaşık üçte birini ithal ediyor
• Artan maliyetler çiftçilerin üretim maliyetlerini yükseltiyor

Nitekim ABD’de 50’den fazla tarım grubu, artan gübre ve yakıt fiyatlarına karşı hükümetten destek talep etti.