Sosyal Medya

Emeklilik planlamasında yaşam ödeneklerinin önemi

18 Ekim 2017

Ne kadar servet biriktirmeli, ne kadar tasarruf etmeli ve o birikimleri nereye yatırmalı sorularının cevabı emeklilik döneminin en önemli finansal sorunsalıdır. Emeklikle ilgili üzerinde pek durulmayan bir finansal enstrüman da menkul ve gayrimenkul varlıkların nasıl yaşam boyu düzenli bir gelire dönüştürüleceği meselesidir.

Yaşamın sonunun bilindiği bir sistemde kişi toplam servetini yaşam süresine eşit bir şekilde, son dönemde sıfırı tüketene kadar dağıtabilir. Serveti hangi hızda tüketime çevirmeli sorusunun cevabı yaşam süresinin belirsizliği söz konusu olduğunda zorlaşır. Yaşamın ne zaman biteceğini bilememek, tasarruf ve tüketim kararlarının verilmesinde zorluk yaratır. Çok hızlı tüketip çok uzun yıllar yaşıyor olabilirsin ve genç yaşında servetini bitirince zor ve uzun bir yaşlılık dönemi seni bekliyor olabilir. Ya da çok temkinli davranıp, senelerce kıt kanaat geçinip emekli olamadan da yaşama veda eden biri birikiminden hiç faydalanamamış olur.

Yaari (1965),yılında yazdığı bu alandaki öncü makalesinde ekonomik teori çerçevesinde, yaşam ödeneklerinin, ömrün belirsizliğinden kaynaklanan finansal riskleri ortadan kaldırıp yaşam boyu daha yüksek bir tüketim seviyesi sunarak kişinin refahını arttıran yegane ürün olduğunu matematiksel olarak kanıtlamıştır. Bunun için de kişinin riski sevmeyen, miras bırakma niyetinde olmayan ve servetinin tamamını yaşam ödeneğine çveirmeye hazır biri olması şartını öne sürüyordu. Bunun sebebi de, yaşam ödeneğinin getirisinin anüite edilmemiş servete göre çok daha yüksek olmasından kaynaklanıyordu.

Buna rağmen yaşam ödenekleri (life annuities) gelişmiş finansal piyasalarda bile neden bir türlü tam anlamıyla popüler olamadı? Bunun en önemli sebebi kişilerin servetlerinin tamamını yaşam ödeneğine çevirdikleri takdirde miras bırakamayacak olmaları. İkinci sebep kişilerin çok iyi bir emeklilik gelirine sahip olması. Brown, Casey ve Mitchell, 2007 makalesinde öne sürülen diğer bir sebep ise, sigorta şirketlerinin kişilerin sağlık durumlarıyla ilgili detaylı net bilgiye sahip olamadıklarından ters seçim (adverse selection) söz konusu olması ve sistemdeki ölüm oranlarının tam hedge edilememesi ve ödeneklerin olması gerekenin altında bir getiri sunması. Bir başka sebep olarak da yaşam ödeneklerinin bankadan borçlanmak için teminat olarak kullanılamaması şeklinde açıklanıyor. Son olarak da Hu ve Scott (2007) çalışmalarında, Prospect Teorisini kullanarak kişilerin pişman olma korkularının bu ürünü kullanmaları önünde ciddi bir engel teşkil ettiğinden bahseder. Buraya kadar işin teorisinden bahsettim. Peki pratikte nasıl?

Yaşam ödenekleri çok az kişinin bildiği, ilgi duyduğu emeklilik sigortası ürünleri. Henüz Türkiye’de mevzuatı yok ancak bu ürüne talep şaşırtıcı bir biçimde yüksek olabilir. Emekli maaşı alır gibi yaşam boyu düzenli bir geliriniz olacak. Devlet emekli maaşları emeklilik planlarının en lüksü olarak görülürken yaşam ödeneklerine hala o beklenen ilgi yok. Ekonomistler bu durumu yaşam ödeneği bilmecesi olarak tanımlıyor.

Yaşam ödeneklerini çalışan her ekonomist uzun ömür ve hayattayken tüm serveti tüketme ve parasız kalma riskine karşı en geçerli koruma yönteminin bu ürün olduğu konusunda birleşiyor.

Öncelikle bu ürüne en çok kimler ihtiyaç duyabilir, portföyden ne kadarlık bir yer tutmalı ve sabit mi yoksa değişken yaşam ödeneği mi seçmeli sorularının cevaplarından ve sigortanın işleyişinden kısaca bahsedeceğim.

Yaşam ödenekleri harika sigorta ürünleri de olsa herkese uygun olmadıkları kesin. Eğer hiçbir şart altında paranızın bitme ihtimali yoksa, çok yüklü bir emekli maaşı alıyorsanız, sağlığınız şimdiden kötüyse yaşam sigortalarının size göre olmadığı kesin. Bill Gates, Ali Ağaoğlu da sanırım bu sigorta kontratına ilgi duymayacaktır.

Bazen de insanlar bu kesinliği sevmediklerinden yaşam ödeneklerine ilgi duymazlar. Yani tüm servetinizi sigorta şirketine teslim edip bir yaşam ödeneği kontratı satın alırsanız buradan geri dönüş olmaması fikriyle birlikte, hisse senedi, mevduat, bono gibi diğer yatırım ürünlerinin hem daha esnek hem de büyüme potansiyeline sahip olması bu ilgisizliğin önemli bir sebebi olarak görülmektedir. Bir de çocuklarınıza miras bırakma konusu da hassas bir başka nokta. Çünkü yaşam ödeneklerinde yaşam sonlandığında miras söz konusu olmayacaktır.

Ancak yaşam ödeneklerine tüm servetinizi teslim etmeyebilir, çeşitli oranlarda bir geçişi doğru zamanlarda yapabilirsiniz. Bu ürün yatırım portföyünüzde hisse senedi, bonolarla birlikte de kişinin gelir ve yatırım beklentilerine göre tasarlanabilir.

Önerilen bir strateji emekli maşına ilaveten diğer tüm olumsuzluklara karşı ödemelerin rahatça yapılabilmesine imkan veren yaşam ödenekleri kontratı yapmak. Yaşam ödeneğini bir tür süper bono olarak tanımlayan Wade Pfau, normal bonolara göre ödeneğin daha fazla, daha düzenli ve yaşam boyu süren bir gelir getireceğini, anüite sisteminin nispeten erken yaşta yaşamını yitirenlerin gittikçe daha az olan daha yaşlı kişilerin ödeneklerini fonlamasına dayandığından uzun ömür riski de böylece ortadan kalkmış oluyor.

Piyasa sigorta uzmanları yaşam ödeneklerini satın almak için en uygun zamanın 65-70 yaş civarı olduğunu öne sürüyor. Kanada’da annuitybrokers.ca’da görevli sigortacı John Beaton 87 yaşında ve çok sağlıklı bir hanımın rezidansını 500 bin dolara satıp gelirini ayda 6600 dolar sınırsız süreyle yaşam ödeneğine çevirdiğini ve böylece eğer 6 yıldan fazla yaşadığı takdirde de kazançlı çıkacağı bir kontrat yaptığını belirtiyor.

Yaşam ödenekleri bir yatırım ürünü olarak Türkiye’de de ilgi göreceğe benziyor. Bunun için kanuni mevzuatın hazırlanması ve piyasada bu ürünlerin özelliklerini iyi bilen sigorta elemanlarının yetişmesi gerekiyor. Yurtdışı piyasalarda emekli olmak isteyenler daha çok sabit yaşam ödeneklerini tercih ederken, değişken ödenekler de mevcut. Burada borsalar ve bono piyasaları iyi bir getiri elde ettiğinde sizin de yaşam ödeneğinizde artış söz konusu oluyor ancak bir negatif yanı minimum ödeneğin sabit yaşam ödeneği kontratlarına göre düşük olması.

Türkiye’da yaşam ödeneklerinin kullanılması nasıl bir refah artışı sağlayabilir? Tübitak’a sunulmuş Ottawa Üniversitesi’nden Prof. Patrick Georges ile ortak projemiz yaşam ödeneklerinin detaylarını Türkiye için masaya yatıracak 21 nesilli 100 yıllık bir ardışık nesiller modelini içerirken, sonuçlarının Türkiye emeklilik piyasasına yeni bir soluk getireceğini umuyoruz.

 

Kaynakça:

  1. Brown, Jeffrey R., Marcus Casey ve Olivia S. Mitchell. 2007. “Who Values the Social

Security Annuity? Evidence from the Health and Retirement Study.” Yayınlanmamış çalışma.

  1. Georges, P., ve A. Seçkin (2016b), “From Pro-Natalist Rhetoric to Population Policies in Turkey? An OLG General Equilibrium Analysis.” Economic Modelling, 56, 79-93.
  2. Hu, Wei-Yin ve Jason S. Scott. 2007. “Behavioral Obstacles to the Annuity Market.” SSRN Working Paper. Mart.
  3. Moshe Milevsky. Life Annuities: An Optimal Product for Retirement Income, Research Foundation of CFA Institute, 2013.
  4. Pfau, Wade https://retirementresearcher.com/
  5. Yaari, Menahem E. 1965. “Uncertain Lifetime, Life Insurance, and the Theory of the Consumer.” Review of Economic Studies. 32(2): 137 – 50.
  6. http://www.moneysense.ca/save/retirement/annuities/everything-you-need-to-know-about-annuities/
  7. annuitybrokers.ca

Yorumlar

Banner

Diğer Yazarlar

Yazarın Diğer Yazıları